BOOK REVIEW : SINDH – STORIES FROM A VANISHED HOMELAND BY SAAZ AGARWAL

Writer Saaz Agarwal with her book "SIndh- Stories from a Vanished Homeland "
Writer Saaz Agarwal with her book “Sindh- Stories from a Vanished Homeland “

 

BOOK REVIEW : SINDH – STORIES FROM A VANISHED HOMELAND BY SAAZ AGARWAL

 

“Stories from a vanished homeland by Saaz Agarwal is non fiction work  devoted to the  plight of Sindhi Hindus as they started their journey to India & thereafter their life in Western India.

Before one goes deep into analyzing  the agony that Sindhi Hindus of what they had gone through during partition one needs to understand Sindh & Sindhis in general and the apparent difficulty in documenting their plight .

Writing about Sindh or Sindhis for that matter had always been a enormous challenge primarily for third generation Sindhis as Saaz herself might have certainly gone through

  1. Very little have been documented on the suffuring that Hindus of Sindhi had gone through head to India compared to Punjabis or Bengalis
  2. The present Arabic script being used for the bulk of literature depicting the agony of Hindu Sindhis is beyond the reach of reach of present generation
  3. For the most of the Indians Sindh is merely a distant province which once used to be part India. Sindh is seen more like Afganisthan & Baluchistan than  like Punjab or Kashmir
  4. There had been intense reluctance by the migrated Hindus to share the details as majority had reconcile to the fact that it is of no use to talk of an land which is lost forever.

But despite such handicaps Saaz had been successful is depicting the plight of migrating Hindus in states like Maharashtra and to a lesser extent in Gujarat & Rajasthan . The stories aka case studies speak of moment of agony , despair prevalent in the time of Partition and how a very well settled life of urban Hindus in Sindh gets devastated within months of Pakistan coming into existence . Urban Hindus of Karachi & Hyderabad had been the most successful among the sindhis & yet  they suffered the most. Loss of Land, loss of business , Loss of Culture that took thousands of years to nurture got divested within months . Life of urban Sindhi Hindus indeed changed beyond recognition.

One of the highlight of the book have been that she highlighted the plight of divided families with men in Foreign Lands  with their families stuck-up  in Sindh looking for a desperate way to get out safely. Not all were fortunate to have picked their womenfolk safely. Needless to say it was  only in the Southern Sindh that Hindus could get out safely as travel from Northan Sindhi where families of majority of Sindhworkis had resided getting out of Sindh was a serious challenge and indeed it turned out to be so.

Saaz does highlights certain myths about the en mass migration of Hindus was entirely peacefull. Although the migration from Karachi to Bombay & Gujarat might have been safe l but such cannot be said of Hindu exodus from Northan & central Sindhi. He story of trans full of bleeding women and Chidren  heading towords  Ajmer  is testimony of the fact that Sindhi Hindus too had to face the brutalities as they head to India for refuge.

Saaz had rightly pointed  out that Sindhis did not received the credit of their contribution to Indian Society  in terms of social services that they initialed in Mumbai for Building up Collages & Hospital and and to the contrary ironically that the community had been depicted as money hungry and a opportunist. Few in India realize the loss that Sindh Community had to gone through.

This work of Saaz is not only about Hindu migration from Sindh and their hardship is resettling themselves in India . The book does mentions the attitude that Congress leadership and in particular shocking apathy that both Nehru & Sardar Patel had for Sindh & Sindhis  . This book talks about script issue, the cultural degradation that Sindhi culture had to face in India as it began to assimilate in Indian unban culture part from Pathetic attitude that Acharaya Kripalani had for his own Sindhi community even at the height of Masjid Manzilgrah crisis which many believe provided the foot hold to Muslim league which eventually led to mass exodus of Hindus from Sindh.

While Saaz does bring to the fore pains of Partition that Hindu Sindhis had to go through but there had been cases where some facts about Sindh & Sindhis had been misrepresented.

The writer considers only a narrow window of 1947 to 1954 for migration whereas Migration from Sindh never really stopped. It does not considers the atrocities on Hindus which never really ceased even in interior Sindh where Sindhi Muslims are in majority. It ignores the situation aftermath Babri Masjid demolition that caused massive atrocities which are compared only to 1947. Hundreds of temple were destroyed, Women raped or kidnapped a shocking plight which is yet to be documented . 1971 migration if 90,000 Hindus from Sindh too have been ignored.

The writers wrongly assumes Sindhi Hindus merely consists of Bhaibandhs (Business Community) & Amils (Salaries class) although their contribution to Sindhi Socity cannot be denied. But the fact remains that Sindhis do have  Rajput Sodhas, Sarsawat Brahmins, Maheswaris  and as any Hindu ethnic groups its schedules Caste like Bhills, Meghwars, Kolis  etc who too are migrating but they too had not been mentioned even once.

The writer have quoted Hamida Khuro daughter of Ayub Khuro whose views cannot be taken as independent views .  Ayub Khuro who was Premier (CM) during the period of Hindu Exodus from Sindh was no Hindu sympathizer . Way back after 1945 Election it was Khuro as the leader of Muslim League roared publicly “Let the Hindus of Sindh leave Sindh and go elsewhere. Let them go now since as of now there is relative peace but soon time  will come when they will get neither horse nor any carriage” This the his proves that Sindhi Muslims leaders too had planned to force Hindu exodus from Sindh although such facts are publically not acknowledged.

Even in prospective of Muslim Sindhis Khuro had been a controversial figure. Way back in 1954 it was Khuro who championed  the cause One Unit (Much to the dismay of Sindhi Muslims ) which made Sindh to lose it separate identity as a Province apart from Sindhi Language been removed from day to day usage and replaced with Urdu. One Unit was eventually removed by 1967 after consistent protest by Sindhi Poets, Writers, Singers & intellectuals. This fact find no place in Saaz book although post Partition Karachi with Majority of Urdu Speaking does find mention.

Most of the stories /case studies seems to be of people getting out safely but in reality there had been bloodshed in Karachi. Hindus were killed, Robbed and forced  to Migrate . Needless to say it had been unprovoked. Sindhi Hindus even on deliberating on the resolution of Sindh joining Pakistan did not vote against Pakistan Resolution but despite that they were uprooted. Such important historical facts being ignored and to the contrary stories Mohajir saving Hindu had been found a place in Saaz’s work.!! Moreover Saaz’s story of “all is Well” for Migrating Hindus from Sindh in Gujarat  do not hold much water considering  their  plight in Gujrat ( as researched and correctly depicted in Rita Kothari’s work “Burden of Refuge- Sindhi Hindus of Gujarat”)  although one or two stray cases to the contrary cannot be denied but such don’t change the ground reality of Sindhi Hindus in Gujarat for that matter.

Saaz’s work is silent on the very crucial role played by Police & the  tactical support that Sindhi Muslim leadership gave to the Mohajirs in their pursuit to force Hindu exodus from Sindh. There are public statement by Sindhi Muslims leadership which lamented the way looted Hindus properties was exclusively shared with Mohajirs. This is no secret that Sindhi Muslims did eyed Hindu Properties in Sindh long before fateful partition shocked  Hindus in Sindh

The issue of Script had been the single most important issue that had dogged the Sindhi Community in India. The results of over insistence of Script is today in front of us. Sindhi as language suffered the most due to Arabic Script. Saaz does mentions that how  Ram Jethmalani along with a section of Sindhi Writers belonging to Arabic Script lobby challenged the Education Ministry (Under Maulana Abu Kalam Azad) ordinance of accepting Devanagri as the sole script for Writing Sindhi Language. But the writer fails to acknowledge the loss that Sindhi as Language suffered in the 65 yrs due to apathy of ordinary Sindhi . The writer ignores the fact that Hindus unanimously backed the case of Devanagri Script in 1843 when the issue formally came up after British decided to award official Language status to Sindhi in Sindh Provinence.

Indeed the writer seem to make the same mistake that mainstream sindhi writer community made of considering Arabic Script as secular script and Devanagri an communal one although almost every Indian Sindhi Writers acknowledge that Sindhis owes a lot to Sanskrit/Prakrit and is more closely linked to Sanskrit grammatically than any other north Indian vernacular language.

Lastly but not the least this book I devoid of reference of how Hindu leadership was complacent in forecasting the future that Hindus would have in Pakistan. Had they woke up at right time Sindhi Hindus most likely would have got Thar parkar and the city of Hyderabad in India. Had such an development happened the situation of Hindu Sindhis would have been what it is today .

 

 

 

 

 

 

سنڌ لڏيل هندو — “ننڊي کنڊ جو ننڌڪڻو قوم”


 
پهتاسين ڪيڙهي ماڳ وڃي ڇاپُڇي ڪندي
هان، ڏس ته هن سفر ۾
لنگھياسين ڪٿئون ڪٿئون
سنڌ کي ڪون ڇڏائي ڪو سگھي
سنڌين کان
سنڌُ سنڌين ۾ وسي
سنڌُ هتي، سنڌُ هُتي

هي سٽيون مهان سنڌي ڪوي شري نارائڻ شام پاران هڪ ايڙهي وقط لکي ويون هئون جڏهن سنڌ جا شهرءَ هندن کان کسيا ويا هئا ۽ هو پنهنجي ئي ملڪ مان جلاونتي ٿي هندستان ۾ ڌر ڌر جا ٿاٻا کائڻ لاءِ مجبور ٿي پيا هئا. هي سٽيون ان لاءِ به احمِيت ٿيون رکن ڇا ڪاڻ ته اهي سٽيون ڪوي پنهنجي آجمودي سان لکيون هئيون. ورهانڱو سنڌي هندن ۽ خاص ڪري لوهاڻيون جي هر تبڪعي کي ڄڻ جڙ کان جھنجھوري ڇڏيو. دلچسپ ڳاله ته اها آهي جي ايڙهي رايا وچار رڳو ليکڪن يا ڪوين جا ئي نه پري عام سنڌين جا پڻ هئا. ورهانڱي جو ڌڪ سنڌي هندن لاءِ  ايترو جبردست هو جي کين نه ته سنڀلڻ جو معڪو ملو ۽ نه ئي وقط. اهو هڪ وڏو سبب هو جنهن جي هلندي هندو سنڌي هر شيءِ ۾ هڪ سنڌ کي ساريندا هئا .

سنڌ مان هندن جي لڏپڻ نسبت هڪ اهم ڳاله اها به آهي ته جڏهن هندنستان جي مسلمانن 1954 ۾ ئي پنهنجي لڏپڻ نمبيري ڇڏي هندن لاءِ اهي اڄ به ڪنهن نه ڪنهن سورت  ۾ موجود رهي آهي. هندن جي لڏپڻ نسبت اهو گور ڪيو ورو آهي ته ع1947 کان ع1954 تائين واري لڏپڻ جي ڀيٽ ع1965 کان پوءِ واري لڏپڻ ۾ ايڙها ججبا ورلي ئي نظر ايندا آهن. اهي به ڌيان ۾ رکجي ته جيئن جيئن وقط گزريندو هو سنڌ جي هندون جو هُبُ سنڌ سان گھٽي نه گھٽي هندستان سان ضرور وڌيو آهي. ممڪن آهي ته پڇاڙِ جي 65 سالن کان هلندڙ سنڌي هندون سان ظلم سنڌي هندن ٿوڙي مسلمانن ۾ وڇاٽيون وڌايون آهن جيڪي وقط سان گھٽڻ بجاءِ وڌيون ئي آهن.

هندستان ۾ جيڪر سنڌي ساهته جي پسمنظر سان ڏسجي ته ع1947 کان ع1954 جي لڏپڻ جي ڀييٽ ۾ ع1965 جي لڏپڻ بابت نه جي برابر لکيو ويو آهي. ع1947 جي لڏپڻ مهل جيتوڻيڪ سنڌ جي شهرن ۾ رهندڙ هندن جي نشانو بڻيايون ويو جنهن ۾ وڏو ڪردار مهاجرن ۽ سنڌي مسلمانن سياستدانن جو هو. پر 1965 کان پوءِ هندن جي هر تبڪعي لڏپڻ ڪئي آهي.

دلچسپ ڳاله ته اها آهي ته ع1965 کان پوِ واري لڏپڻ نه ته مهاجرن سبب ٿي ۽ نا ئي ان لڏپڻ ۾ رڳو لوهاڻن پارا ٿي. ان لڏپڻ ۾ وڏو ڪردار سنڌ جي مير پير وڏيرن ڌاڙيل جي مدد سان ادا ڪيو  جنهن جي مار سنڌ جي لڳ ڀڳ هر هندو تبڪعي پئي سٺي  ڇا لوهاڻا، ڇا ڀيل، ڇا ميگھوار ته ڇا سوڍا راجپوت. ع1965 جي لڏپڻ ۾ ٻه اهم نالن ۾  اڳوڻي نائب ريل وزير لڇپڻ سنگھ سوڍا ۽ ڪوي هري دلگير شامل هئا. مطلب ته سوڍن کان لوهاڻن تائين ۽ لاڻڪاڻي کان ٿر پرڪار تائين ڪنهن کي ڪون بخشيو ويو. جڏهن ايڏيون ويو شخشتيون کي لڏڻو پوي ته عام سنڌي هندن جي ڪيڙهي ميار آهي.

۽ ٿيو به ڪجه ايئن ئي. ع1971  (جڏهن هندستان جي فوج ٿر ۾ ري آئي) ۾  ڪچڇ ٿوڙي جيسلمير ۾ لڳ ڀڳ لک کن سنڌي هندو لڏپڻ ڪري پهتا  . هنن کي تنهن مهل جي اندرا گانڌي جي حڪومت  جام دڙڪا ڏنا ته جيڪر اوهان موٽي ڪون ويا ته اوهان کي جيلن ۾ پوڙيو وينندو ۽ ايتجاج ڪيو ته اوهان تي ڳوليون تائين هلائي ٿيون سگھجين . پر ان جي باوجود ع1971 ۾ لڏي آيل هندو سنڌ ڪون موٽي ويا . سنڌ ۾ موٽي وڃڻ جو خوف کين موٽڻ نه ڏنو. سندن لاءِ موٽي وڃڻ ممڪن به ڪون هو. مهينن بعد هندستان حڪومت نيٺ ان لک کن هندن کي ناگريڪتا ڏني جيڪي نيٺ راجسٿان ۽ ڪچڇ ۾ هميشا لاءِ  وسيا.

بهرآل جيستائين ڳاله ع1971 کان پوءِ جي لڏپڻ جي اچي ٿي ته سنڌ لڏيل هندو ايترا خوش قسمت ناهن رهيا. شهريت ملڻ اوکي ٺاهي وئي. شهريت جي ڪانون ۾ اجايا فيربدل ڪيا ويا جنهن جي مار لڏندڙ هندو پيو سٺي.

ع1971 کان پوءِ واري لڏپڻ جي نسبت هڪ نالو جيڪو سڀنن کان اڳواٽ ٿو اچي سو آهي سيمانت لوڪ سنگھٽن ۽ سندس سدر هندو سنگھ سوڍا جو. سيمانت لوڪ سنگھٽن (يا پاڪ وسٿاپت سنگھ) جو وجود 1990 ڌاري سنڌ جي ٿر پرڪار مان اڳوڻي نايب ريل وزير لڇمڻ سنگھ سوڍا جي ڀائيٽي هندو سنگھ سوڍا  وڌو . ع1990 کان اڄ تائين سيمانت لوڪ سنگھٽن شري هندو سنگھ سوڍا جي سربراهي ۾ هجارن جي تعداد ۾ ڀيل، ميگھوار، سوڍن کي هندستان ۾ وسڻ ۾ مدد ڪئي آهي. اهو ئي نه پر سنڌ جي پوئيتي پول جاتيون کي ناگريڪتا ڏيئارڻ، ڊگھي ارسي جا ويزا ۾ مدد ڪرڻ وغيرا شامل آهن .

سمانت لوڪ سنگھٽن وقط بي وقت پبليگ هيئريگ جو بندوبست پڻ ڪرائيندي رهي آهي جنهن ۾ هندستان ۾ ڄاتل سڃاتل هستيون کي گھرائيو ويندو رهيو آهي جيئن کين سنڌ لڏيل پاڪستاني هندن بابت پڻ ڄاڻ هجي ته هو ڪيڙهي تڪليفيون ۾ آهن يا سنڌ ۾ کين ڪيڙهي نموني جا ظلمن کي منهن پيو ڏيئڻو پوي .

پر مهيني جي ويهين تاريخ عالمي پناگري ڏنهن هئڻ سبب جوڌپور ۾ ايڙهي هڪ عام سڀا يا پبليڪ هيئريگ جو بندوبست ڪيو ويو جنهن به شرڪت ڪندڙن ۾ راجاستان بار ايشوشيئشن جي ايديدارن کان سواءِ راجستان جي سماج سيوي سنسٿا جي ايديدار ڪويتا شري واستو پڻ موجود هئي جنهن ويجھڙائي ۾ سنڌ مان ٿي آئي هئي.


ان عام جلسي ۾ اڳواٽ سنڌ لڏيل پاڪستاني هندن پنهنجي تڪلفيون جو پيان ڪيو جيڪي ڪجه هن  ريت هئون

1.     راجسٿان جو ويزا نه ملڻ
ان جلسي ۾ گھڻن ان ڳاله جون ڏانهنيون ڪيون ته سائين اسان جٿي جي ويزا ۾ ڄاڻي واني شاجش تهت راجسٿان جو ويزا نه پيو ڏنو وڃي. اسين راجسٿان لاءِ ويزا جون منٿا ڪيو پر ملي هريدوار  جو. هاڻي اسين نيا هن ملڪ ۾ وري سنڌ مان اچڻ کان اڳ اسان وٽ ڏيئي وٺي تمام ٿوڙا روڪ هجن. اسين غريب هارين وٽ ايرترو ته پيسو ناهي جي اسين هندستان ۾ ڪنهن به هند وسي سگھئون. اسان جا مٽ مائيٽ سڀ راجسٿان ۾ ۽ اسين اتر هندستان ۾ ٿاٻا کائون !!!

2.     لڏندڙ هندن جي ٻارن جي تعليم بند ٿي وڃڻ
ان جلسي ۾ ايڙها به واڪعا ٻڌڻ ۾  آيا جتي هندستان ۾ لڏڻ سبب ڀيل، ميگھوار وغيراه جي بارن جون پڙاهيون اڌ ۾ ئي بند ٿي ويون. هڪ سنڌ لڏيل شاگردياڻي جو چوڻ هو ته هندستان سرڪار پوئيتي پول هندو جاتيون لاءِ نوڪرون ۾ تڪيون مهفوظ ٿي رکي. اسڪون ٿوڙي ڪاليجن ۾ امر ٿوڙي فيسن جي لهاز کان سهولتيون پئي ڏي پر اهو سڀ اسان کي تيستائين ڪون ملي جيستائين  اسان کي هندستان جي شهريت نٿي ملي. شهريت ملڻ ۾ ته ڏه ڏه سال ٿا لڳن تيستائين ته اسان جي پڙهائي جي امر به نبري وڃي. اسين هندو ڇوڪريون سنڌ ۾ اغوا ٿيئڻ جي ڊپ کان تعليم ڪون وٺي سگھئون  ۽ هت هندستان جي ڪانون سبب اسين تعليم کان مهروم رهجي وئون. اسان جي منٿ آهي ته حڪومت اسان جي مدد ڪري. اسان جي ڏکن کي سڏُ ڏي.

3.     لڏندڙ هندن لاءِ گھمڻ  فرڻ جي باپنڌي
ان عام جلسي ۾ ايڙها به پاڪستاني هندو هئا جن جو چوڻ هو اسين هندو اهو سمجھي هندستان لڏي آياسين جي هندستان اسان جو ملڪ آهي. اسان کي جتي وڻيندو اسين اتي وسي سگھنداسين ، پر هت اچي ڏسئون ته حالت يڪدم اڀتر آهي. اسان کي پنهنجي الاڪي جي ويه (20) ڪوه پري به وڃڻ لاءِ حڪومت کان موڪل ٿي پئي وٺڻي پوي ۽ جيڪر اسين ايئن ڪنهن مجبوري جي تهت ته  اسان کي جيلن ۾ پوڙهيو پيو وڃي. (ايڙها مسئلا هڪ نه پر جام هئا  جن ۾ ڪو هندو پنهنجي مٽ مائيٽ وٽ گمي شادي سانڱي سندن رهائيش جي شهر کان ٻاهر وڃڻ سبب هراست ۾ ورتو ويو هو. ايڙها مسئلا لوهاڻن لاءِ به مسيبت جا سبب بڻجن ٿا پر جتي لوهاڻي پيسن جي ذور تي نجات پائن ٿا اتي پيسو نه هجڻ سبب هو ڀيل ، ميگھوار هوالات جا چڪڪر ٿو کائي. !!!!)

4.     سنڌ ۾ هندن سان ٿيندڙ ڪهر
ان جلسي ۾ سنڌ مان ويجھڙائي ۾ 171 هندن جو جٿو (جن ۾ ڀيل توڙي ميگھواڙ هئا) هندستان گني ايندڙ  شري چيتن داس سنڌ ۾ هندن تي ٿيندڙ ظلمن جي ڳاله ڪئي جنهن سبب اها لڏپڻ ٿئي پئي.

چيتن داس ٻُڌايو ته ڪيئن اندروني سنڌ ۾ هندن تي ظلم پيا ڪيا وڃن. هو خاص ڪري ان ڳاله جو ذڪر ڪيو ته هيئن هندن کي پنهنجي درم موجب گزاري ويلن جو اگني سنسڪار به ڪون ٿا ڪرائي سگھن . جنهن سبب هو  لاشن کي دفنائن ٿا. لاشن جي دفنائڻ لاءِ به کين ڌر ڌر جا ٿاٻا ٿا کائڻا پون. هون ان ڳاله جو به ذڪر ڪيو ڪيئن هڪ نائين ورهيون جي نينگر جي دفنائل لاش کي مٽي اندران ڪڏي ٻاهر فٽو ڪرڻ جي ڪوشش ڪئي وئي. مطلب ته هندن سان وير نه رڳو جيتي جيءُ پئي ٿئي پر هن دنيا کان گزاري وڃڻ کان پوءِ به!!!!. هنن ان ڳاله جو به ڏس ڏنو ته ڪيئن ڀيلن جي ٻارنر کان سنڌ جي اسڪولن ۾ ماستر تعليم ڏيئڻ ته پري ساڻس اسڪولن جا ڪاڪوس ساف ڪرائيندا آهن. هو ڇون ته ڀيل ٿي تون پڙهي ڇا ڪندي !!!

(اسان کان جيڪر وسري نه ويو هجو  ته چيتن داس ڪجه مهينن اڳ ٽينڊي الهار مان 171 جو جٿو سنڌ مان پنهنجي رهبري ۾ لڏائي آهو هو. لڏپڻ ڀلي ئي لوهاڻن جي ٿئي يا دليت سنڌين جي ڪڏهن به سهولي ناهي ٿيندي آهي. هڪ پاسي پير مير وڏيري جا ظلم ته ٻئي پاسي لڏو ته سنڌي مسلمانن جون اقليت ٿي وڃڻ جو کوف سبب لڏپڻ ۾ تڪلفيون.)


هندستان پاڪستان جون سرهديون 1954 ۾ نهرو لياڪت جي ٺاه سان بند ڪيون ويون. ان کان اڳ 1950 ۾ بنگلاديش واري الائيڪي ۾ ٿيئن فسادن اهو ثابت ڪري ڇڏو ته پاڪستان ۾ هندن جي عزت آبري سلامت ناهي رهندي. ۽ ٿيو به ڪجه ايئن. 1950 جي فسادن مهل لڏي آيل هندو ڪڏهن موٽي ڪون ويا. وري ع71 جا هندن تي ڪتلي عام اهو پڌرو ڪري ڇڏيو ته هندن جو پاڪستان ۾ حياتيو ڪنهن به سورت ۾ مهفوظ ناهن. ع1971 جو ڪهر ته ع1947 کان به وڏا هئا. !! ٻي پاسي پاڪستان پاسي لياقت علي خان کان جيترو پڳو هون هندنتان ۾ مسلمانن سنڌ وسايا ۽ اهو سلسلو تيستائين جيستائين لياقت کي ان ڳاله جي دلڄاءِ ڪون ٿي. هڪ پاسي هندستان مان مسلمانن ڀئيا وسايا ويا ٻئي پاسي هندن کي سنڌ مان حيڪالي ڪڏڻ ۾ ڪا به ڪسر ڪون ڇڏي وئي. هندن جون مسلڪتيون تائين وڪرڻ غير ڪانوني ڪيو ويو !!!

بهرآل هن جلسي ۾ ڪنهن به نهرو لياقر ٺاه جي ڳاله ڪون ڪئي جنهن جو مقصد ئي هو هند ۽ پاڪ ۾ ٿوڙائي واري قومن جي عزت توڙي آبرو کي مهفوظ رکڻ. جيڪي به مهمان موجود هئا تن جي ناراجگي پاڪستان کان وڌي  هندستان سرڪار سان هئي جيڪا سندن ليکي سڀ ڪجه ڄاڻي به ماٺ آهي.

سچ پچ جيڪر ڏسجي ته ايڙهي به ڳاله ناهي جي هندستان حڪومت کي سنڌ ۾ هندن تي ٿيندڙ ظلمن جي ڄاڻ ناهي.جا کان هندستان پاڪستان جون سرهديون بند ٿيو آهن تان کان هندستان سنڌ مان لڏي آيل هندن جا ويزا رڳو ان شرت تي وڌايا آهن جي هندن تي پاڪستان ۾ هڪ هندو هئن سبب ظلمن جو شڪا پيو بڻايو وڃي. پر ان سڀ حقيقتن جي باوجود ناگريڪتا جي ڪانون ۾ فير بدل ڪيو ويو. ناگريڪتا ڏيئڻ جو ارصو پنج سالن کان وڌائي 7 سال ڪيو ويو. ناگريڪتا جي فيس پڻ وڌائي وئي. سنڌ جي ٿر پرڪار جا هندو جن جا مٽ مائيٽ جيسلمير، باڙميڙ، ڪچڇ ۾ ٿا رهن تن کي سرهد الاڪي ۾ وسڻ کان روڪيو ويو. جيستائين ناگريڪاتا ملي تيستائين سندن رهائيش جي شهر کان 20 ڪوه پري وڃڻ لاءِ به ڌار موڪل وٺڻ جيڙها اجايا ڪونون ٺاهيا ويا. وري جيڪر ڪنهن مجبوري ۾ به پنهنجي شهر کان ٻاهر ويو ته پوليس جو ڏچو سا ڌار آفت
هندستان حج تي ويندڙ مسلمانن لاءِ سبسڊي ڏي. لکن جا لک مسلمانن ان جو فائيدو وٺي حج تي وڃن پر پاڪستان جا هندو ويزا لاءِ سالن جا سال ترسن ايئن ڇو ؟ عام رواجي ويزا ته هندستان حڪومت مسڪين ماڻهو جي وس کان ٻاهر اڳي کي ڪري ڇڏيا آهن. هاڻي هندو يا ته ظلم سهي يا وري ان کان نجات پائڻ لاءِ مجبور ٿي اسلام ڌرم  اپنائي.!!!

هندستان پاڪستان جو ورهانڱو دين ڌرم ۾ ٿيو. هندستان جي حڪومت ڀلي ان جو ڪيڙهو به نانءُ ڇون نه ڏي پر هقيقت ته اها ئي آهي ته دين درم جي نالي هن ملڪ جا ٻه ٽڪر ڪيا ويا. وري زمين جو به ورهانڱو هڪ جيڙهو ڪون ٿيو. آسام توڙي بهار  ۾ جڏهن ته مسلمانن ايلائيڪا به هندستان ۾ رکيا ويا  سنڌ جنهن به 30 سيڪڙو آبادي هندن جي هئي تنهن  کي پاڪستان جي هوالي ڪئي وئي. هاڻي هندستان ۾ مسلمان کي ته ڪا به تڪليف ڪون ٿي پر سنڌ جا هندو اڄ تائين رت جا ڳوڙها ويٺا هارن . هندستان ۾ نبا ڪنهن صوبي جي ته سنڌ ۾ هندو هئڻ جي سڄا پيا سٺن . ورهاڱي مهل هندستان جا اڳوان  مسلمان الائيڪا هندستان ۾ رهجي وڃڻ کي  پنهنجي وڏي قاميابي ڇون نه سمجھن سنڌ جي هندن جي ته نثل ئي تباه ٿي وئي.

ان جلسي ۾ موجود مهمانن پڻ پنهنجي ويچار رکيا جنهن ۾ اهم هئا شري شريواستو جو ڪي راجستان بار ايشيشن جا سدر پڻ هئا. سندس ويچار بلڪل صاف هئا ته پاڪستان ۾ هندو ڪون رهي سگھندا ڇا ڪاڻ ته حالتون اتي هندن جي رهڻ جيڙهو نان. وري پاڪستاني هندن لاءِ مسئلو اهو آهي ته هندستان جا ڪانون به سندن ساٿ ڪون ٿا ڏيئن سو ان لڏي آيل هندن لاءِ واٽ هڪڙي ئي آهي ته هو ڪانون جي دائيري کان ٻاهر جي لڙائي لڙن ، ڪانون کي فيرڻ لاءِ جدوجهد ڪن. اسين اوهان کي پوري مدد ڪنداسين. پر لڙائي ته اوهان کي لڻڙي آهي. اوهان جو ساٿ هندو سنڌ سوڍا به ڏيندو ته مان به ڏيندس. اوهان وڏي لڙائي لاءِ تيار هجو.

ان جلسي جي پڇاڙيءَ ۾ سوال جواب جو به سلسلو هليو جنهن ۾ سنڌ لڏيل هندن موجود مهمانن کا سوال جواب پڇيا . ڇو ته مان به ان جلسي ۾ ڪوٺايل هوس سو مون کان به هڪ اهم سوال ڪيو ويو جيڪو مان سمجھاٿو ته ضروري پڻ هو . سيمانت لوڪ سنگھٽن جي هڪ ڪاروڪنن پارا سوال اهو هوته “اسين ته سنڌ جا آهيون، سنڌي پڻ آهيون، سنڌ ۾ هر ڪو پيو هڪ جيڙها ظلم سهي پوءِ ايئن ڇو آهي ته اسان جي سار لهڻ هندستان جو به سنڌي اڳوان ڪون پهتو؟ جڏهن اڻ سنڌي اڳوان اسان جي سار لهي ٿا سوال سگھن ته پوءِ هندستان جي سنڌي اڳوانن جي ڪيڙهي مجبوري آهي؟”

ان سوالن جو جواب دراصل مون وٽ به صحي  ريت  ناهي ته اسان لوهاڻن سنڌين جو ايڙهو وهنوار ڇو آهي ؟ ڇو اسان ۾ پنهنجي پوئيتي ويل جاتيون بابت ايڙهي بيروکي آهي ؟ دليت ته هر هندو قوم ۾ آهن پوءِ سنڌ لڏيل ڀيل ميگھواڙ ٿوڙي ٻين جاتيون سان ايڙهو وهنوار ڇو ؟ مان ڀانيان ٿو هندستان ۾ سنڌين جي اها وڏي ۾ وڏي چنوتي آهي ۽ جيڪر اسان ان جاتيواد جي گجرات جي سلجھاءِ وياسين ته اسان سنڌين جي هندستان ۾ ايتري ته تعداد ضرور ٿي پوندي ته هتئون جا سياسي اڳوان چونڊن مهل اسان جي درن تي هوندا ۽ جيڪر اسين گڏ نه ٿي سگھياسين ته يقينن اسان لوهاڻا سنڌي سياسي پارٽيون جي اڳيان پنهنجي حقن جون منٿان ڪندي رهجي وينداسين هت ڪجه نه اچڻو آهي ڇا ڪاڻ ته جموريت ۾ ووٽن جي سگھ سڀني کان وڏي ٿيندي آهي. ووٽ آهن ته حق آهن….نه ته ڪجه به ناهي. بدقسمتي سان اسان ان لاءِ اڃا به تيار ناهيون  

पाकिस्तानी हिंदु – नंढे खंड जो निंधिकणो कौम

पहुतासीं कहिड़े मागि वञी छापुछी कंदें
हां, डिसु त हिन सफर में
लंघियासीं किथां किथां…
सिंध खे कोन छडाए को सघे
सिंधियुनि खां,
सिंधु सिधियुनि में वसे
सिंधु हिते, सिंधु हुते

हे सटयूं महान सिंधी कवि श्री नारायण श्याम पारां हिक ऐडहे वक्त लिखी वयूं हयूं जड॒हिं सिंध जा शहर सिंधी हिंदुनु खां खसया वया ऐं हो पहिंजे ई मूल्क मां जलावंती थी हिंदुस्तान में दर दर जा थाबा॒ खाअण लाई मजबूर हवा। हे सटयूं इन लाई भी अहमियत थयूं रखिनि छा काण त इहे सटयूं कवि जे पहिंजे अजमूदे सां लिखी वयूं हयूं । विरहांङे सिंधी हिंदुनि ऐं खास करे लोहाणनि जे हर तब्के खे पहिंजे जड खां जिंझोरे छडो॒ हो। दिलचस्प गा॒ल्हि त इहा आहे जे ऐडहा विचार, राया न रूगो॒ लेखकनि तोडे कवियूं जा हवा पर आम सिंधी पिणि ऐडहा खुवाब डि॒सिंदे कोन थकबा हवा । विरहांङे जो धकु हिंदु सिंधीयूंनि लाई ऐतिरो जबरदसत हो जे खेनि संभलण जो को भी मोको ऐं न इ को वक्त ई मिलो । इहो हिक वडो॒ सबब हो जहिं जे हलिंदे सिंध जा हिंदु कहिं भी सूरत में सिंध सां पहिंजी वाट छिनर न पई चाहियो।

सिंध मां लड॒पण नसबत हिक दिलचस्प गा॒ल्हि इहा भी आहे जे जेतोणेकि मूसलमान पारां लड॒पण 1954 में निबरी वई पर हिंदुनि लाई इहा अजु॒ भी जारी आहे । जेकरि सिंध मां हिंदुनि जे लड॒पण जी गा॒ल्हि कजे त 1947 खां 1954 ताईं वारी लड॒पण जे भेटि में 1965 खां पोई थिंदड लडपण में ऐडहा जजबात वरली ईं नजर इंदा आहिनि। इहो पिणि धयान में रखजे त जिअं जिअं वक्त गुजरिंदो वयो सिंध मां लडीं॒दडनि जो सिंध सां मोहू घटे न घटे पर हिंदुस्तान सां संदुनि मोहू जरूर वधायो आहे। मूमकिन आहे त पिछाडी जे 65 सालनि खां सिंध में हिदुनि ते थिंदड जूलम सिंधीयूंनि हिंदु तोडे मूसलमाननि सिंधीयूंनि में वड॒यूं विछोटयूं पैदा कयूं आहिनि जेके वक्त बे वक्त घटण बिदरां वधयूं आहिनि।

हिंदुस्तान में सिंधी साहित्य जे पसमंजर में जेकर डि॒सजे त 1947 खां 1954 जी लड॒पण जी भेट में 1965 खां पोई वारी लड॒पण नसबत घटि लिखयो वयो आहे। विरहाङे महल सिंधी लोहाणानि खे  सिंध खे शहरि मे निशाणो बणायो वयो हो जहिं में वडो॒ किरदार हिंदुस्तान मां लडिं॒दड मूसमान निभायो – (मुहाजिरनि तोडे सिंध जा सिंधी मूसलमान सियासतदानि) जेतोणेकि बि॒हिनि जा मकसद भले धार हवा पर निशाणो हिकु ई हो – हिंदु मलकतियूं ऐं हिंदुनि जी खुशाल आबादी।

दिलचस्तप गा॒ल्हि इहा भी आहे त 1954 खां पोई लड॒पण न त महाजिरनि सबब थी ऐं ना हि रूगो॒ सिंधी लोहाणनि जी ई उहा लड॒पण हूई। इहा लड॒पण में वडो॒ किदार सिंध जे सिंधी पीर-मीर-वडे॒रे धाडलयनि जी मदद सां कई जहिंजी मार  सिंध जे हर हिंदु तब्के झेली में पई  छा भील, छा मेघवार, छा सोढा राजपूत या छा लोहाणा। 1965 में लडिंदड में वड॒नि लालनि में कवि हरी दिलगिर तोडे पाकिस्तान  जो नाऐब रेल वजिर श्री लक्षमण सिंह सोढा हवा।  मलतब लोहाणन खां सोढन ताईं, लाडकाणे खां थर परकार ताईं को भी सघेरो हिंदु सोघो कोन हो। जड॒हि ऐडहयूं शख्शतयूं लडे॒ अचण लाई मजबूर थिंदयूं त आम मिसकिन माण्हू जो केडही मजाल जे हो पाकिस्तान में रहण जी हिमथ मेडे सघे।

ऐं थियो भी कजहिं इअं ई – 1971 में डेढ लख हिंदु सिंध जे थर परकार मां लडे॒ राजिस्तान तोडे कच्छ में वसया। हूनिनि खे तहिं महल जी इंदरा गांधी की सरकार पारां जाम दडका डि॒ञा वया। खेनि चयो वेंदो त जेकरि अव्हां मोटी सिंध न वया त अव्हां खे जेलनि में पूणण या वरि हकूमत जे फैसलनि विरूध सबब अव्हां जे ऐतजाज कयो त अव्हां ते गोलयूं लाई हलाऐ सघझिनि थयूं। पर इन जे बादजूद 1971 जी भारत-पाक लडाई महल लडे॒ आयलि हिंदुनि मोटी कोन वया। सिंध मोटी वञण जो खोफ खेनि मोटण कोन डि॒ञो। संदुनि लाई मोटी वञण मूमकिन भी कोन हो। हिंदुस्तान हकूमत नेठि इनहिनि लडे॒ आयलनि खे नागरिकता डि॒ञी जिन मां अधु राजस्थान वसया ऐं बाकि गुजरात जे कच्छ जिले में वसया ।

बहरआल जेसिसाईं गा॒ल्हि कजे 1971 खां पोई जे लड॒पण कंदड हिंदु ऐडहा खूशकिसमत नाहिनि रहया। नागिरकता मिलण ओखी ठाहि वई। लडिंदड हिंदुनि लाई अजाया कानुन में फेरबदल कया वया जहिंजी मार हर लडिं॒दड हिंदु थो पया सठे।

1971 खां पोई लडिं॒दड हिंदुनि जी भारतिय नगरिकता जी लडाई में हिंकु अहम नालो जेको सभिनि खां अगवाटि चपनि ते अचे थो सो आहे सिंमात लोक संघटनि जो। सिमांत लोग संघठनि जो वजूद 1990 धारे सिंध जे थर परकार जिले मां 1971 खां अगु॒ लड॒यलि ऐं पाकिस्तान जे अगो॒णे रेल वजिर श्री लक्षमण सिंह सोढा जे भाईटे हिंदु सिंह सोढा जो अचे थो। 1990 खां अजु॒ ताईं साईं हिंदु सिंह सोढा जी सर्बराही में हजारनि जी तादाद में सिंधी भील, मेघवार, कोली तोडे ब॒यनि जातियूं सां वाटि रखिंदड हिंदु सिंधीयूंनि खे नागरिकता मिली आहे। इन खां सवाई पाकिस्तानी हिंदुनि लाई खास करे हेठउ तबके लाई मसलनि भील मेघवार वगिरहनि लाई पोईते पवलि जातियूं जी सभूत दसतावेज हासिल करण, सिंध मां लडे॒ अचण बैदि ढिघे अर्से जा विजा हासिल करण, जेसिताई नागरिकता का हक जिले जे कलेकटर वट हवा तेसिताईं केपनि जरिऐ नागरिकता डेयारण वगिराह शामिल आहिनि।

इन खां सवाई सिंमात लोक संघठनि वक्त बेवक्त पब्लिक हेअरिंग या आम जलसा पिणि कराईंदी रही आहे जिन में लडे॒ आयलि सिंधीयूंनि खां सवाई  हिंदुस्तानि जूं अहम शख्शतयूं खे भी शामिल कयो वयो आहे जिअं हूनिनि खे भी समझ में अचे त लडे॒ आयलि हिंदुस्तान में भी केतिरे डु॒खनि में आहिनि।

पिछाडी महिने जी 20 जून आलमी पनाहिगिरिन डो॒हाडो (World Refugee Day)  हूअण सबब ऐडही हिक पब्लिक हिअरिंग जो बंदोबस्त कयो वयो हो जिन में शर्कत करण वारनि में समाज सेवक, रातिस्तान बार ऐसेसियशन जा ऐदेदार तोडे राजिस्थान महिला आयोग जी सदर पिणि मोजोद हुई । इन खां सवाई राजस्थान जी हिक समाज सेवी संथा पारां 30-32 खां शागिर्द तोडे शागिर्दयाणू पिणि मोजूद हयूं जिन लडे॒ आयनि हिंदुनि जे सिंध में डुखनि सुरनि जूं कहाणयूं पहिंजे प्राजेकट में शामिल कयूं।

International Refugee Day in Jodhpur
International Refugee Day in Jodhpur

ऐडहयूं पब्लिक हिअरिंग तोडे आम जलसनि में सिंध मां लडे॒ इंद़ड हिंदुनि बाबत इन ड॒स सां काराईंतु थिंदयूं आहिनि छाकाणि त इन जलसनि जरिऐ सिंध लड॒यलि हिंदुनि जूं तकलिफयूं संसदुनि ई जुबानी बु॒धी पई सघजे। जलसे में जेके गा॒ल्हियूं सामहूं आयूं इहो कजहि हिन रित आहिनि ….

क)   राज्सथान जो विजा न मिलण-

इन जलसे में घणनि लडं॒दड हिंदुनि जो इहो इ चवण हो त असीं जथे जे विजा नसबत राजिस्तान जे विजा लाई दर्खासतयूं ड॒यूं पर विजा मिले हरिद्वार जो। हाणे असां नया हिन मूल्क में वरि लड॒ण वक्त डे॒ई वठी इसां वटि रूगो॒ मूशकिल जा थोडा ई पैसा बचिनि। असां खे जा॒णि वाणि छो भिटकायो पयो वञे। असीं गरिब हारीनि वठ ऐतिरो पैसो नाहे जे असीं पहिंजे जोर ते हिंदुस्तान में किथे भी वसी सघयूं। असां जी बिरादरी तोडे मिठ माईट सभ राजिस्तान में, पर असीं उतर हिंदुस्तान में थाबा॒ खाउनि।

ख)   लडिं॒दड हिंदुनि खास करे भील, मेघवार जातियूं जे बा॒रनि जूं पडहायूं विच में ईं बंद थी वञण

इन पब्लिक हेअरिंग में ऐडहा भी वाक्या सामहूं आया जन लाई हिंदुस्तान लडे॒ अचण बैदि संदुनि बा॒रनि जी पड्हाई अध में ई छडजी वई। हिक शागिर्दयाणी जो चवण हो त हिंदुस्तान सरकार पोईते पवजी वयलि जातियूंनि लाई आरकक्षण पई डे॒, कालेज जी फिसनि तोडे उमर जे लिहाज खां रियातु पई डे॒ पर इहे सभ तड॒हि मिलिन जड॒हिं आसां हिंदुस्तान जा नागिक थियूं जहिं में ड॒ह ड॒ह सालनि जो वक्त लगे॒। जेसिताईं असां खे नागरिकता मिले तेसिताईं त असां जो तालिम हासिल करण जो वक्त ई निबरी वञे। असीं छोकरियूं सिंध में अग॒वा थिअण जे ड॒प खां तालिम खां महरूम ऐं हिंद में कानुन असां जो साथ कोन डे॒। असां जा भाउर जी तालिम अध में ही बंद थी वञण सबब मूजूरी कन। असां जी निमाणी मिंथ आहे त असां जूं मजबूरियूं खे समझयो वञे।

ग)    लडिंदड हिंदुनि जूं घुमण फिरण ते पाबंधी

इन आम जलसे में ऐडा काफि लडिं॒दड हिंदुनि जो चवण हो त असां जे लेखे हिंदुस्तान असां जो मूल्क आहे ऐं असां खे जिते वणिंदो असीं उते ई वसी सघिंदासिं पर हित त हालत ई उभितर आहे। असां खे ज॒णु हिक ऐलाईके में कैद कयो वयो आहे। असा खे पहिंजे इलाईके जे 20 कोहि जे दाईरे खां बा॒हर वञण लाई हूकूमत खां मोकल थी वठणि पवे ऐं वडी॒ गा॒ल्हि जेकरि असी इन दाईरे खां बा॒हर इअं बिना  मोकल वञउ त महिनि जा महिना जेलनि जूं सजाउ पईयूं भोगणयूं पवनि। ऐडा मसला हिक अधु न पर काफि हवा जन पहिंजे मिठन माईटनि डा॒हिं ग॒ड॒जण सबब वञि जेलनि में महिनि  जा महिना गुजारा आहिनि। हिक लोहाणो त इन हालत में पैसै जे जोर ते निजात पाऐ थो पर जेकरि गरिब भील मेघवार फाथे थो त उन लाई हिंकडो ई चारो बचे थो त हो हिरासत में वञि सजाउ भोगे॒।

घ)    सिंध में हिंदुनि सां थिंदड कहर

इन जलसे में सिंध, पाकिस्तान मां वेझडाईअ में 171 जी टोलीअ (जिन में भील ऐं मेघवार पिणि हवा) खे लड॒ण में मदद कंदड श्री चेतन दास सिंध में थिंदड जूलमनि जी गा॒ल्हि कई।

श्री चेतन दास बुधायो त अंदरूनी सिंध में किअं हिंदुनि  सां जूलम पयो थिऐ खासि पोइते पवलि हिंदु जातियूंनि सां। हून खास करे उन गाल्हि जो जिक्र कयो त किअं हिंदु सिंधी अग्नि संसकार ताई नथा करे सघिनि, त किअं हो पहिंजी हिंदु रिवायतुनि जे उभतर गुजारे वयलि माईचन जी लाश दफनाईनि, जहिं लाई भी खेनि जमिन लाई भी थाबा॒ था खाअणा पविनि। हून हिक वाक्ये जो भी ड॒सु डि॒ञो त किअं हिक अठ वरहयूं जी नेनंघर जी लाश जमिनि मां कडी॒ बा॒हर फिटो करण की कोशिस कई वई। मतलब हिंदु सां वेर न रूगो॒ हिंदुनि जे जिते जी पयो थिऐ पर इन जे जुजारे वञण खां पोई भी।।।. हून हिंदुनि सां थिंदड वयलनी जा जाम मिसाल डि॒ञा जिअं भील, मेघवार जे बा॒रनि खे किअं मूसलमान मासतर पडहाअण खां बजाऐ स्कूल का काकूस साफ कराअन, किअं हिंदु नेनगरयूं ते अगवाउनि जो खोफ सबब तालिम हासिल कोन करे सघिनि।

असां खां जेकरि विसरी किन वियो आहे त कजहिं महिना अगु॒ टेंडो अलेहार जो रहवासी श्री चेतन दास किअं 171 हिंदु सिंधीयूंनि ( भील ऐं मेघवार) खे पहिंजी अग॒वाणी में हिंदुस्तान लडाअ किअं कामयाब थिया हो। लड॒पण भले इहा लोहाणनि जी हुजे या दलित सिंधीयूंनि जी कड॒हि में सहूली नाहे थी आ। हिंक पासे जड॒हि सिंध में हिंदुनि लाई जमिन रण बणयलि आहे उते बे॒ पासे कहिं भी लातल में हिंदुनि खे लड॒ण खो रोकण लाई भपपूर कोशिस कनि सिंधी मूसलमान।

International Refugee Day in Jodhpur
International Refugee Day in Jodhpur

हिंदुस्तान पाकिस्तान जूं सर्हदयूं 1954 में नेहरू लियाकत समझोते तहत बंद कयूं वयूं। पर 1950 में बंगलादेश वारे हिस्से मां  में हिंदुनि ते कतलेआम इन गा॒ल्हि खे पधिरो करे छडो हो त हिंदुनि जो पाकिस्तानी रियासत में इजत तोडे आबरू महफोज कोन रहिंदी, ऐं थियो भी कजहि इअं। 1954 जे समझोते तहत जेके हिंदु 1950 में बंगलादेश वारे हिस्से मां लडे॒ आया से मोटी कोन वया हातियूं 1971 में हिंदुनि सां बि॒हर ऐं 1950 खां भी वडा॒ जुलम थिया जहिंजी भेट सायदि विरहांङे महल थिअल फसादनि सा भी नथी करे सघजे। बे॒ पासे पाकिस्तान डा॒हिं लियाकत अली खां  जेतिरो  पुगो॒ हून हुन हिंदुस्तान मां मूसलमान (अण बंगाली) कराची लडा॒या, हून तेसताईं लडाया जेसिताईं हून खे इन गा॒ल्हि जी दिलजाई थी त हो हिअर मुहाजिरनि जे सघ ते चूंडयूं विडही थो सघे। पाकिस्तान जा हूमूमती इदारा हिक पासे फसादनि तोडे कानुनि जरिये हिंदुनि खे तंग कयो बे॒ पासे ऐडहा कानुन वजुद में आंदा वया जहिं सबब हिंदु जूं मलकतयूं वणजण गैरकानूनी हो। मतलब हिंदु लडि॒नि ऐं उहो भी हथ वांदनि।

बहरआल इन जलसे में जेतोणेकि कहिं भी नेहरू लियाकत समझोते जी गा॒ल्हि कोन कई पर जनि भी महमानि खे इन जलसे में घुरायो वयो हो सिंध लड॒यलि हिंदुनि जी हालतुनि जी मूंहजुबानी बु॒धण लाई तनि जी भी नाराजगी हिंदुस्तान हूकूमत सां हूई जेसा सभ जा॒णिदे बी माठि करे वेठी आहे।

जेकरि सच पच डि॒सजे त ऐडही गा॒ल्हि नाहे जे हिंदुस्तान जी हकूमत खे पाकिस्तान में हिंदुनि ते थिंदड कहरनि बाब॒त जा॒ण नाहे। हिंदुस्तान जी हूकूमत 1954 (जां खां सर्हदयूं बंद कयूं वयूं) तां खां अजु॒ ताईं हर लडिं॒दड हिंदुअ खे जो विजा रूगो॒ इन ते वधायो त पाकिस्तान में हिंदुनि सां कहर पया थेनि पर इन जे वादजूद नागरिकता जा कोनुनन में नर्मी डे॒अण खां उभतर हाथयूं ओखा कया वया आहिनि। 2005 में नागरिकता डे॒अण जो हकु जिले कलेकटर खां खसे गृर वजिरात पहिंजे हथ कया ऐं नागरिकता मिलण जो वक्त त 5 सालनि खां वधाऐ 7  साल कयूं। सिंध में रहिंदड हिंदुनि जा मिट माईट जेलसमेर, बाडमेर, कच्छ में रहिंनि जिते हूकूमत कहिं खे भी वसण न डे॒, जेसिताईं नागरिकता मिले तेसिताई खेनि हिक शहर जे दाईरे जे 20 कोहि जे दाईरे में ई रहणो पवे। ऐं वडी॒ गा॒ल्हि जेकर जो हली भी वञे त खेनि हिरासत में सजा॒उ डि॒ञयूं वञिनि वरी साल साल नागरितका डे॒अण जी फिस वधाइनि सो धार ड॒चो।

हिंदुस्तान हज लाई सब्सडी थो डे, लखनि जा लख मूसलमानि खे हज ते वनण जी मोकल थो डे॒ पर पाकिस्तान मां हिंदुतानि घुमण अचण लाई हिंदुनि खे विजा डे॒अण में सालनि जा साल थो खणे। आम विजा त लग॒ भग ज॒णु बंद ई कया वया आहिनि या वरि जड॒हि डि॒ञा भी था वनिनि था त उन सां ऐतरियूं पाबंधयूं ग॒ढयूं पयूं वञिनि जे इहे शर्तयूं सिंध जे हिंदुनि जे वस खां बा॒हर आहे।

हिंदुस्तान – पाकिस्तान जो विरहाङो हिंदु मूससलमानि जे विच में थियो हो। कांग्रेसि भले इन जो कजहि भी नालो छो न डे॒ पर हकिकत त इहा आहे जे विरहांङो दीन धर्म के नाले ते थियो। वरि जमिन जो विरहांङो भी हिक जेडहो कोन थितो ज॒हनि त आसाम में तोडे विहार जा मूसलमान इलाईका पाण सा रखी पहिंजी वडी॒ कामयाबी समझी उतेई सिंध जा हिंदु ऐलाईका पाकिस्तान जे हथ कया। आसाम में मूसलमान लाई त का भी तकलिफ कोन थी पर हिंदु दर बदर थी वया। जेकरि विरहांङे जे जमिन जो विरहांङो कांग्रेस कयो त पाकिस्तान मां हिंदुनि खे वसाअण जी बी जिमेवारी  भी उनहिनि जी हूई ।

इन जलसे में पिछाडीअ में मोजोद महिमानि मां भी किन तकरिरयूं कयूं जनि में अहम हूई राजिस्थान बार ऐशोसिऐसन जे सदर जी। श्री श्रीवास्तन पहिंजी तकरिर में चयो पाकिस्तान में हिंदु रही कोन सघींदा – इहा हिक हकिकत आहे सो सिंध लड॒यनि जी लडाईं हिंदुस्तान में आहे जिते साणसि सही रित सहूलतूं नह पई मिलिन। पर इन लडे॒ आयलिनि जो मसलो इहे आहिनि संदनि लडाई कानून जे दाईरे में नथी थी सघे, छा काण त कानून सिंध लड॒यनि हिंदुनि जे हक मे नाहिनि। जेसिताई कोनून में फेर बदल न कई वई त शायदि पाकिस्तानी हिंदुनि जे डु॒ख सुर निबिरिंदा । सो हो त्यारी कन पाण खे वडी॒ लडाईअ लाई ऐं असां खां जेतिरो पुजींदो असी मदद कंदासि। सिंध लड॒यलि पाकिस्तानी हिंदु पाण खे हेकलो न समझिनि असीं साणस ग॒डु॒ आहियूं।

इन जलसे जे पिछाडीअ में सवाल- जबाबनि जो बी आयोजनि हो जिन में लडे॒ आयनि हिंदुनि मोजूद महिमान खां भी सवाल जवाब पुछा। छो त मां बी इन जलसे जे महिमानि मां होसी त मूखां बी हिकु सवाल कयो वयो त साईं असीं सिंध मां लड॒यलि अहियू, असीं भी सिंधी गा॒ल्हियूं (ढाठी इअं भी सिंधी को ई हिक लहजो  आहे) पोई इअं छो जे हिंदुस्तान जा नालेरे वारा सिंधी अग॒वान असां जी मदद त परे असां सा मिलण ताई कोन आया त असी केतरि तकलिफुनि में आहियूं। जड॒हिं अण सिंधी अग॒वाण असां जी सार था लही सघिनि त हिंदुस्तान में वसयलि सिंधी छो माटि आहिनि….

दरअसल मां भी सिंधी लोहाण जे इन वहनवार खे अजु॒ ताईं कोन समघी सघयो आहियां। सिंधी हिक ई इलाके मां लडिण, हिक ई नमूने जा जूल्म सहिनि, हिक बे॒ रित ई लड॒ण जे वाबजूद  पाण में ऐतरियूं विछोटियूं छो….ऐडही केडही मजबूरी आहे जेका असां खे पहिंजनि सां हिकु थेअण खां रोके थी…जातिवाद त हर हिंदु कोम में आहिनि। रातिस्तान में भाल भी रहिनि, त राजपूत भी त माडवाणी वाणिया भी पर जे हो सब राजिस्तानी संसकृति में रङजी था सघिनि त असीं सिंधी सिंधी संसकृति सां छो नथा रङजी सघउं….

हे सवाल हिक भील, मेंघवार या कोल्ली जातीअ लाईं ऐतरो ई अहम आहे जेतरो हिक लोहाणे लाई….शायद असां वटि इन जो जवाबु आहे ई कोन्हि। पर हिक गा॒ल्हि पक आहे त जेकरि असीं इहा गुधी, गजरहात सुलझाऐ वयासिं उहे सभ सियासी तंजमयूं जहिंजा पादर सिंधी अगवान चटिंदा आहिनि से असां सिंधी हिंदु जे दरनि जे चोखट ते मथो टेकण पहिंजी वडे॒ में वडी॒ जिमेवारी समझींदा….

सुन्दरी जो देहांत ऐं हिक आवाज जो अलविदा

कुमारी वेंगस यासमिन सिंधी भाषा जी जदायद अख्बारनुवेसी तोडे कालमनिगरनि में हिंक अहम जाई वालारे थी। संदुसि लेख सिंधी अखबार अबरत में सांदह शाईं थिंदा रहिंदा आहिनि जिन में सिंध तोडे सिंधीयूंनि बाबत संदुनि विचार पेश थिंदा आहिनि। इन खां सवाई अदी अंग्रजी तोडे उर्दू में पिणि में लिखिदी रहि आहिनि।

veengas

 

पेश आहे सिंधी लेखिका सुन्दरी उतमचंदाणी जे लाडा॒णे ते अदी वेंगस पारां लेखिका खे भेठा। इहो लेख अबरत  में अर्बी सिंधी में शाई थिया जेको हिंअर हिंदुस्तान में रहिंदड सिंधीयूंनि लाई देवनागरी सिंधीअ में शाई कजे थो।

“सुन्दरी जो देहांत ऐं हिक आवाज जो अलविदा”

सिंधी लेखिका सुन्दरी उतमचंदाणी
सिंधी लेखिका सुन्दरी उतमचंदाणी

 

जिंदगी अजबु आहे इन जे केतरिन लहरुनि खे समझण ऐं इन ते हलण आसान नाहे । इंसान जेकड॒हिं पहिंजी जिंदगी बाबत लिखण शुरु कनि त दुनिया जे कबट में केतिराई बेहतरिन किताब अची वेंदा जेके इंसान पहिंजे जिंदगी ते ब॒धल थी सघिनि था। पर वरि भी सवाल उभरी पया त छा इंसान इंमानदारी सां कागजनि ते पहिंजयूं कहाणयूं लिखी सघींदा ? या खणी इहो चईजे छा असां ई पडही सघिंदासि ?हिं अर ताईं असां मां केर भी विरहांङे जे तलख कहाणयूं खे पडही कोन सघयो आहे छो जो इंहिनि जे हर हिक कहाणियूं में दर्द, टूटयलि दिलयूं ऐं झरयलि रूह मिलिंदा शायदि इन खे पडहण ऐं लिखण ब॒ई डुखया कमु हूजे। पर जमिर मथां जड॒हिं विगहांङे जी लकिर पाई वई इन वक्त सिर्फ हिक ई जमिनि जे टूकर जो विरहांङो न थि  रहयो पर इन जे बे॒ पासे हजारनि घरनि खे यतिम बणाऐ पहिंजी धर्ती खां बेदखल कयो वयो। बरसगिर में आजादी केडहे रूम में आई…असां सभनि जे झोलियूंनि में टूटल दिंलयूं ऐं झखमि रूह डि॒ञा वया जन जे दर्दनि खामोशी में दुनिया खे अलविदा करे हली वई। सूरमी सुंदरी जहिं जो जन्म हैदराबाद (सिंध) में थियो ऐं हून पहिंजी जिंदगी इंण्डिया जे शहर मूम्बई में जूलाई 2013 ते गुजारे वईं। सिंध ऐं हिंद जी नामयारी लेखिका, शाईरा ऐं सिंध जे जलावंती सूमरी सुन्दरी उतमचंदाणी मूम्बई में देहांत करे वई, सुन्दरी उतमचंदाणी कजहि वक्त विमार रहण बैदि दम डि॒ञो, नामयारी लेखिका सुन्दरी उत्तमचंदाणी 28 सेपटंम्बर 1924 ते हैदरावाद , सिंध में जन्म वरतो, संदुसि पहिंरि रचना –मूहिंजी धीअ- जे नाले सां 1946 में –साथी- मखजिन लाई लिखी ऐं आखरी दम ताईं कलम सां साथु निभाईंयं। सुन्दरी उतमचंदाणी विरहांङे खां पोइ हैदराबाद सिंध खे छडे॒ जलावंती थी मूम्बई में रहाइश अख्तयार कई, जिते संदुनि शादी दानेशवर ऐं लेखक ऐ जे उतम सां थी, सुन्दरी उसमचंदाणी उस्ताद, लाईब्रेरियन, ऐं कलार्क तोर नोकरी  कई ऐं कंलाणी कालेज मूंम्बईं में लेकचरर्र तोर रिटाअर थी। हून जा किताब “अच्छा गा॒डहा गुल” , “विछोडो”, “नखरेलियूं” , “खेडयल धर्ती” , “तो जनयूं जे तात” ऐं ब॒या केतिरा ई किताब सिंधी साहित्य में अहमियत रखिनि था। सुन्दरी उतमचंदाणी प्राईमरी तालिम हैदराबाद जे शौकिराम चांडूमल मिनयूंसिपल स्कुल मां ऐं मेटरिक तोलाराम गर्ल्स हाई स्कुल मां पूरी कई। विरहांङे खां पोइ 1949 में हून बनारस हिंदु यूनिवर्सिटी मां बी ऐ ऐं ऐस ऐन डी टी यूनिवरसिटी मां सिंधी ऐं अंग्रेजीअ मां ऐम ऐ जी डीगरी हासिल कईं। सुन्दरी उतमचंदाणी हिक बेहतरिन शाहिरा हूअण सबब संदुसि शाअरी जा ब॒ किताब “हगा॒उ”  ऐं “डा॒त बणी आ लात” शाई थियलि आहिनि। इन खां सवाई हून 95 रूसी शाईरनि जूं बेहतरिन कविताउं सिंधीअ में तर्जुमो करे –अमन सडे॒ पयो- नाले किताब शाई करायो। हिन रूसी सदर लिओनार्ड बरजेनेव जे यादगारी ते बं॒धल टे किताब शाई कराया, सिंध ऐं सिंध जे रालेरनि  लेखकनि जे कहाणयूंनि जा ड॒ह मजमूआ, ब॒ नावेल ऐं नाटकनि जो मजमूओ शाई थिअल आहे। सूरमी सुन्दरी जे जिंदगी जो पोरहयो ऐं विरहांङे जो दर्द , हून जूं लेखणयूं असां वट मोजोद आहिनि। आसमान हेठांउ कजहि किरदार ई दर्द जे कलम जो सहारे ड॒ई सघिन था, जेतोणेक हे कम डु॒खयो आहे पर इहो कमु लेखिका सुन्दरी कयो। हिन जे आखरी अलविदा ते सिंध हिंद जूं अखयूं डु॒खायल आहिनि। असां खे पहिंजा किरदार न विसारणा घुर्जिनि पोई इहे केडहे पार में वञी रहिनि पर इनहिनि जूं पाडुं पहिंजी धर्ती सा जुयलि आहिनि इअं ई जिअं सुंदरी जो रूह सिंध सां जुडयलि आहे। असां जेके हिन खे भेटा में सिर्फ ऐतिरो ई चई सघउ था त तोखे हिंअर भी सिंध सारे थी , तुहिंजी आखरी अलविदा ते सिंध भी डु॒खायलि आहे। काश सिंध हूकूमत जो सांसकृतिक खातो लेखिका सुन्दरी खे भेटा डिं॒दे इन जी याद में हिक प्ररोगराम करायो वञे। छा सासकृतिक खाते खां इहो कम  कंदो ? चवंदा आहिन लेखक जी का भी सरहद नाहे त पोई सवाल इहो आहे त सुन्दरी सिंध जी भी लेखिका हूअण जे बावजूद छा सकाफति खातो याद भी कंदो ?

Forgotten Sindhi Script – Waranki

Forgotten Sindhi Script – Waranki

The search for any indigenous Brahmi based scripts often starts & terminates at Hat-Wanaki. This despite that fact that Sindhu-Saraswati civilization of Sindh had the very nucleus of not only Indus valley civilization but of Vedic civilization as well.  Arabic Writer Al- Burni in his writings on ancient Sindh did mentioned three  scripts to be in vogue before the Arab invasion of Sindh  viz. Malwari, Hinduvi & Ardhanagri. Yet confusion remains. One of the reasons of such confusion had been lack of historical evidences to counter verify the usage of Brahmi based scripts in Sindh. In 1958 a team led by researchers led by F A Khan did find some sort of evidences of the scripts used in ancient  Sindh city of Bhanbhor which was approximately 40 Miles from the Sindh’s capital Karachi. Unfortunately the volume of such evidence is too little to construct the entire script as it existed in ancient Sindh.  One of the main reasons needless to say had been the massive Arab Invasion of Sindh which swept all traces of Hindu culture. What Arabs destroyed never got rebuild

In the context of Writing Systems in Sindh one can conveniently divide Sindh’s History in two parts. Viz. One before the Arab invasion and the other that followed after the massive upheaval that changed Sindh in all possible manner – culturally, socially and politically. Needless to say while almost all the North and west Indian Scripts could easily be traced to its brahmi , Sindhi never been that much fortunate. A close analysis revels more than once reason for loss of Historical loss of archeological evidence viz.

A)    Post Arab Invasion there was an virtual slaughter of Sindhi Hindu Sadhus- the custodian of Learning in ancient India  – Such void had a disastrous effect on Sindh which never could be reversed.

B)     Post Arab invention every attempt was made to wipe out Hindu civilization & Culture including language from Sindh

C)    In Kashmir & Punjab where even Hindus regained power from Muslims, the contemporary rulers reintroduced Brahmi based scripts but in Sindh Post Dahir Hindus never to could settle themselves and even those who did settle themselves after accepting Islam never bothered to reintroduce Sindhi Language in Sindh leave apart the Brahmni scripts

D)   Ever since the massive Arab invasion Hindus were in a bitter struggle of existence. A struggle that continues even today in post-partition Sindh

E)    Despite Sindhi Muslim pride for Mohen Jo Daro civilization there had been very few instances where they had been interested in preserving pre Islamic Hindu culture of Sindh.

There had been a near unanimous consensus based on hard archaeological proofs that almost all of the scripts  of South Asia including those of Indian subcontinent have their origin in Brahmi script. It had been conclusively proved that a gradual transformation did take place spanning thousands of years for the present day scripts to develop as they are today. The figure below depicts the most likely path that Brahmni took in Sindh, Punjab & Kashmir.

Path of Waranki from Brahmi to Present Day
Path of Waranki from Brahmi to Present Day

In the year 1958 a research team headed by Dr F A Khan while looking for ancient civilization in Southern Sindh did traced some ancient script. Apart from this there had been very few traces which would clearly establish the link which would conclusively proves that path that Sindhi script might have taken to reach  Waranki Script – A form of Landa scripts. Moreover there is still a mystery as how and when Brahmi in Sindh drifted towards Sharda script- The general belive is that the script of  Ancient Kashmir Sharda is to be the mother of North western Indo-Aryan Languages.

In 1843 with the advent of British in Sindh, Sindhi Language got back it official status after 1500 years of brutal Islamic rule. Among those westerners who worked on contemporary scripts were Garrison (Linguistic Survey Of India), Captain George Stack  (Writer of Sindhi Grammar & Dictionary in Devanagari  Script) and William Litnenar (1882) A collection of specimen of commercial and other Alphabets .

The scripts that were in vogue at time of advent of British are as follows as collected by Garrison

Scripts of Sindh by Garission
Scripts of Sindh by Garission
Scripts of Sindh by Garission
Scripts of Sindh by Garission

In total Garrison suggested 13 scripts being used in various parts of Sindh but an insight into the scripts show striking similarity among them. An close analysis of Socio-Political conditions prop up multiple reasons for the variations of the Landa based Waranki scripts.

A)    Ever Since the fall of Maharaja Dahir Sindhi Language was shunted out for Arabic or Persian Languages. Even Arabic Sindhi Scripts used by Muslims till the advent of British lacked consistency. With practically no support from  Muslim rulers Sindhi was reduced to a almost a Spoken Language. Hindus in Sindh used to write in Sindhi only to the extent of maintaining business accounts.

B)    There was a tendency among Sindh’s Business class to modify the script as they wished as Hindu Businessmen tend to modify it in order to codify the language a bit as it is normally done today for secrecy

C)    Hindus pundits  who used us teach Warenki made very little attempt to implement some form of standardization in Scripts across Sindh.

D)   Since no literature used to be written in this script it was merely reduced to an Mercantile script

In the Pre-British days, Arabic was the official language. Among Hindus who used to work under Muslim rulers had to learn the Arabic & Persian mandatory. The business class however continued with the home grown scripts and lac of knowledge of these scripts among ruling Muslim class if fact benefited them. Among the various reasons on why  Muslim rulers started the policy of recruiting Hindus was latter knowledge of Hindu scripts as it was called in those days. Situation in the context of script however changed once British occupied Sindh and Sindhi was reinstated as sole official Language of Sindh. Under British rule  all Government  officers (both British & non Sindhi Indians)  to clear an exam on Sindhi mandatorly  before being recruited to work in Sindh. As expected Script become an issue in Sindh. Although Hindus in committee set up for the standardization of Script opted for Devanagri a parallel movement started to recognize Warenki/Khudabadi as the standard Sindhi Script. Sindh Sanskar Sabha,  Hyderabad Sindh had been the frontal organization leading the moment for acceptance of such script, Coincidentally in 1867 while Sindh was still a part of Bombay Presidency a Script based of Waranki was put forward. The creator of the script was none other than deputy Inspectior of Education Mr Nayayan Jagarnath Vaidya. The script was a modified version of Khudabadi version of Warenki and some admixture of Shikarpuri version. Termed as Hindu-Sindhi or Hindi Sindhi , the script cleared the issue with vowels – a major drawback of its previous versions.

Waranki Script by Mr Nayayan Jagarnath Vaidya
Waranki Script by Mr Nayayan Jagarnath Vaidya

The British Government not only initiated Primary Education in this script but even started maintaining lower court records in the script. In the days & months even Sindhi Literature started to appear in this script. The first book in modified Hindu Sindhi was of Folk tale of Dodo Chaneser and in 1899 the first sindhi literary magazine “Sukhri” came up.  The popularity of the script could be measured by the fact that Sindh Bible society published its sermons of St. Matthew too in this script.

n3767_Page_17

Unfortunately the golden days of the Hindu-Sindhi Script did not last long. The way Sharda script was opposed in Kashmiri Muslims Waranki too was bitterly  opposed by Muslims in  Sindh. Coincidently for the same reason that so called Brahmi based scripts cannot accommodate muslin vocabulary. Muslims in Sindh oppose not only Waranki but Devanagri as well based on same logic.

A close analysis of script visa a vis Sindhi communities as existed in Sindh however brings to fore a different prospective. Another Brahmi based scripts was in vogue in Sindh which haven’t been talked about significantly viz Khojki. The word  Khojki comes from Persian work “Khwaja” meaning Master. This script was a modified version of Lohanki script with additional marks to express Persian / Arabic words. Compared to Khudabadi or any other formats which were used for Business purpose Khojki was used for Writing religion teaching of Ismali sect among Muslims. Spread across Sindh, Kutch & Kathiawar (in present day Gujarat) this script was widely employed to spread religions teaching and have found its way across multiple states. Legend says  writings of Ismali Muslims were kept secret and the access was limited to few followers for years and that is how this script eventually survived the turbulent Islamic rule in Sindh. This script only showed up in latter part of 19 & early 20th. Century.

An Comparative study of Khojki with Warenki/Khudabadi, Gurumukhi & Devanagri proves that the script was much ahead of Waranki and had the potential to even replace Warenki however that never happened and Sindhi Language remain captive of foreign scripts.

The Figures below clearly demonstrates the power of Khojki

Khojki Script
Khojki Script
Khojki Script
Khojki Script

As regards the Status of Landa depended Brahmi based script in Sindh & Punjab, the scripts that comes closest of all non Landa scripts in Takri. Takri was initially widely used in Southern Kashmir & Himachal Pradesh for writing the so called Pahari (Mountain ) Languages before being eventually replaced by Devanagri. The study of Takri clearly demonstrated its similarity with Landa especially its Vowel signs. Moreover since till the time of Maharaja Dahir the border of Sindh touch Southern Kashmir which make one believe that in ancient times Sindhis & Kashmiri might had a very close relationships.

Till 1947 Hindus could not convince Muslims to agree of Khojki or Khudabadi scripts. One prime reason being that Muslim always see any Indian brahmni based scripts as “Hindu” Scripts. It was even difficult in Sindh considering that Muslims had been using a form of corrupted Arabic- Persion Script. Although not perfect the script had a large following and it was unlikely that they would have accepted. The socio-Politial conditions in British Sindh too did too do not support such acceptance considering that in Sindh Muslims as community drifted towards what is referred as their Arabic roots.

A close analysis of Landa script had a remarkable feature in Sindh & Punjab. Both the flavors might have a common origin but when it came to development have been on different angles. Another major difference has been the case of Gurumukhi. Which Sikhs in Punjab transformed Punjabi Landa into Gurmulki in Sindh Landa remain in the first stage and could not proceed much. Incidentally in Northern Sindh Gurumukhi was even used to Write Sindhi. Popularity of Gurumukhi in writing Sindhi was such that even Capt. George Stack even considered as to be more adaptable to Sindhi words than Devanagri. However surprisingly it may seem but Sindhis never used their version of Landa but were open to the use of Punjabi Landa aka Gurumukhi

A close analysis of Landa (both of Sindh & Punjab), Takri and Sharda shows remarkable similarity between the scripts which re-established the fact that Sindh, Punjab & Kashmir including Jammu & Himachal Pradesh shows close proximity to with each other and significantly it reinforces the belief that Both Sindhi script (Warenki) and Gurumukhi might have a common ancestry in Sharda.

Takri-Gurumukhi- Landa comparision

In Sindh Warenki (or Khojki) could not make any return to glorious days. Some linguistic believe it could never been possible though. Majority Muslim Sindh would never have accepted any Brahmni based script. Needless to say even if British had accepted Warenki or Devanagari Script as an official script of Sindhi Language , there was a real likelihood of Muslims in Sindh of accepting Urdu (considered de-facto language of Muslims in British days) as sole official Language of Sindh  just as Muslims did  in Pre-Partition Punjab  & Kashmir.

For the Hindus in Sindh they hardly any other choice then to accept a modified Persio-Arabic script for Sindhi. Had they not accepted there was near certain likelihood that Sindhi language would have suffered in Sindh massively but Sindhi Hindus made huge blunders in India by insisting upon Arabic script as the official script of Sindhi Language. Post migration Sindhis got a excellent opportunity to clean up the mess regarding the script but internal divisions among sindhis in the name of Scripts insured that they lost the opportunity. The irony is that sindhis fought among themselves on the scripts viz Arabic & Devanagari while their own indigenous languished in the sidelines.

While Hindu Sindhis got entangled in an Pitch battle there was an parallel movement to revive Khudabadi Script as the sole script of Sindhis in India. Pandit Kishanchand Jetley of Pune not only devoted himself for the propagation of Waranki script and had devoted both  time and effort to remove the imbalances in terms of vowel errors in Warenki/Khudabadi Script. He was the pioneer in equating Warenki script to that of Script of Harrapa & Mohen-jo-daro . One may recall the fact that Mohen jo Daro script having some sort of link with the ancient Brahmi Script have been collaborated by well know linguistic  Mr Suniti Kumar Chatterjee et al

Pandir Kishan Chand Jetley Script
Pandir Kishan Chand Jetley Script
Pandir Kishan Chand Jetley Script
Pandir Kishan Chand Jetley Script

Had Sindhi Hindu community accepted either Khudabadi or even Khojki it would have said goodbye to all wangling on the script issue. Sindhis could have put to rest the issue of script controversies and more significantly it would provided very clear direction to its younger generation the way to go and an understanding to feel their roots.  But unfortunately that never materialized and conclusively insured that Sindhis younger generation continue have to drag on with a legacy (Arabic Script) which most feel has been thrust upon them. One may say  Sindhi community last a golden opportunity to clear the mess created by 1300 yrs of Islamic Rule ever since the fall of Sindh to Arab Muslim Invaders.

Contrary  to the popular belief among many Devanagari sympathizers , Devanagari was never used for writing Sindhi till the advent of British. Despite the fact that Hindus in Sindh were well  aware of Devanagari Script. Devanagari in Sindh till the advent of British always considered a script exclusively for reading Hindu religious scriptures. Writings of  Hindu scriptures in Vernacular Sindhi started late after the advent of British and an end of Islamic rule in Sindh.

By the time British occupied Sindh most of the British officers were fully aware of Devanagari. Both Earnest Trump & George Stack wrote in Devanagari and promoted it too. Incidentally among the various script employed for Sindhi Devanagri need just to add for additional Four letters peculiar to express sindhi Sounds . Sindhi being the genuine daughter of Prakarit/Sanskrik hardly needs any major changes to write Sindhi. However it is the strive of separate identity of the scripts that had prompted many and continue to promote  many Khudabadi script as has the base of Gujarati and Gurumukhi languages these days.

Unfortunately there had been a Indian Sindhi reluctance in embracing their roots when it comes to Script. Ever since the script crysis way back in 1842 with the advent of British both Hindus and Muslims tend to pickup already know script which implied that neither Arabic nor Devanagri could  permanently settle the script issue once for all. In the last 65 yrs which Sindhi Arabic users in India have gone down rapidly there haven’t been the prosponal rise of Devanagri users which implies that newer generation have been avoiding Sindhi to a great extent although Devanagri remains a popular script among Hindu Sindhis in India.

To counter the rapid rise of Devanagri Sindhi  yet another script is put forward & promoted by a group of Sindhi writers who previously being the vocal critic of Devanagri Sindhi. There had been some well orchestrated programmes to Promote Sindhis in Roman Script citing the reason that Sindhis stay in more than 60 countries although India is the only country where Sindh is recognized an officially recognized national language- This despite the fact that such attempt among migrated  Kashmini Pundits have failed miserably. In fact  in India none of the attempt of writing any Indian Language every succeeded the reason being it being  that Roman characters are largely considered unfit for expressing Sanskrit based words in Indian Language.!!!

Fortunately the case of Warenki is not lost. With Unicode giving a new life to vernacular Languages world-wide significant work had been done in almost forgotten South Asian Script by Angshuman Pandey. Both the sindhi scripts of Khudabadi & Khojki have made significant progress in their pursuit of being eventually coded for Unicode. The coding  once eventually implemented is likely to give a new lease of life and will bring up the issue invariable.

If Sindhi Language has to survive among Hindu Sindhis then the script tangle has to be resolved. Languages don’t survive with multiple scripts. Multiple scripts among to close kit communities creates confusions  which ultimately leads to confused  newer users/ generation and that is what invariably happened to Sindhi. Among the various scripts being used for  Sindhi only Khudabadi or for that matter Khojki enjoys the distinction of not only expressing all the sindhi sounds in its original form but provide a sense of distinct Sindhi identify who no other scripts but the question remains for  Sindhis in India and abroad is are we ready to take the plunge ?? Are we……

واڻيڪي هڪ وسري ويل سنڌي لپي


سنڌ جي اصلوڪي برامڻي ڪرت لپي جي ڳوله گھڻو تڻو واڻيڪي توڙي خودابادي تائين اچي نبرندي آهي . جيتوڻيڪ ال برني عربن جي ڪاهي کان اڳ ٽن ليپيو مثلن هندوي مالواڙي ۽ ارڌناگري جو ذڪر ڪيو هو پر سنڌ ۾ لپيون جا پکتا ثبوت ڪون لڌا ويا آهن ته آخر آهي لپيون جو برامڻو سان ڪيئن ۽ ڪنهن ريت فيرو آيو. ان جو هڪ وڏو سبب اڳوٽين لپين جو اتهاسڪ ثبوت نه ملڻ ئي آهي . ع1958 ۾ ڪراچي کان 40 ڪوه پري ڀنڀور جي کدائيءَ مان جيتوڻيڪ ڪي اڳوڻي لپي جا ثبوت ضرور مليا آهن پر اهي ثبوت توڙي نمونا ايترا ته ٿوڙي تعداد ۾ هٿ آيا آهن جي ان جي مدد سان لپي جي پکتي ڄاڻ نٿي ملي. سنڌ ۾ برامڻي لپي جو ڪو به نشان نه هجن جا وڏو سبب ٿي ٿا سگھن . هڪ نه مهاراجا ڏاهر سين جي شهادت کان پوءِ سنڌ ۾ ساڌو ٿوڙي ريشيون جو ڪتل ڪيو ويو هو. اتهاس غواه آهي ته اهو رڳو هڪ اڌ جو نه پر پوري ساڌو سماج جو ڪتل ٿيو هو. ان ڪتلن جو ڌڪ ايترو ته زبردست هو جي سنڌ مان سمورو ساڌو سماج جو سفايو ٿي پيو. جڏهن تعليم ڏيندڙ ، تعليم جي رهنومائي ڪندڙ ساڌو توڙي رشين جو وجود ئي نه رهندو ته لپي ڪٿئون پنهنجو وجود ڪايم رکي سگھنديون ؟؟؟لپيءَ جي نسبت سنڌ ۾ اتهاس ٻن ڀاڱن ۾ ورائي سگھجي ٿو. هڪڙو عربن جي ڪاهي کان اڳ ۽ ٻيو ان ڪاهي کان پوءِ. عام طور سان اهو ڏٺو ويو آهي ته هندستان جون ٻيون اڻ سنڌي لپيون جو برامڻي کان فير گھار نا نمونا ايتهاسڪ ثبوت جي ساڻ موجود آهن ۽ قاميابي سان پيش ڪجن ٿا پر سنڌ ايڙهي خوشقسمت ناهي رهي. ان جا ڪي اهم سبب به آهن مثلن

1.  عربن جي ڪاهي مهل يا ان کان ٿوڙو وقط پوءِ سنڌ ۾ رشيون جو وڏي پيماني ۾ ڪتل ٿيئڻ. جڏهن مڙهيل گھڙهيل رشي مني نه رهندا ته گيان جو رواج توڙي ٻوليون لپيون جو نڪسان ٿيئن لاذمي آهي ۽ ايئن ئي ٿيو

2. عربن جي ڪاهي بعد سموري هندو ثقافت جو وجود مٺائڻ جي پوري ڪوشش ڪئي وئي

3. ڪشمير ، پنجاب ، ڏکڻ ڪشمير (جمعو) ۾ جٿي جٿي هندو وري حڪومت هت ڪئي اهي هندو لپي جو واهيپو وري کان وڌو ويو پر سنڌ ۾ ايئن ڪين ٿيو. هت جيڪي هندو به اسلام قبولڻ بعد حڪومت هٿ ڪئي تن ڪڏهن به سنڌي ٻوليءَ کي تائين ڪين همتايو، لپي جي ڳاله ته ڏاڍي پري ٿي.

4. سنڌي هندن ۾ پنهنجي ايتهاسڪ ثقافت جي بچائڻ جي دلچسپي نه جي برابر رهي آهي

5. سنڌي مسلمانن ايئن ته موئن جي دڙي تي فڪر ڪن پر عربن جي ڪاهي کان اڳ واري ثقافت کي سانڊي رکڻ ۾ هو به دلچسپي تمام گھٽ ئي وٺندا آهن.

ڀاشا جي عالمن ۾ هاڻي هيڪلو رايه آهي ته نه رڳو ننڊي کنڊ جون پر سموري ڏکڻ ايشيا جي لپيون جي ماءُ برامڻي لپي آهي. جدا جدا ليپن انهن برامڻي لپي ءَ جي فير گھار مان ئي نڪتيون آهن. سنڌ ۾ لپيون جي واٽ انهن ڀاشا جي ماهرن موجب ڪجه هن ريت آهي


برامڻي کان سنڌي واڻڪي جي راه 

ع1958 ۾ ڪراچي کان 40 ڪوه پري ڀبڀور مان جيڪي لپي جا نمونا نڌا ويا تن سان ان ڳاله جي ته پڌرائي ٿئي ٿي ته سنڌ ۾ به برامڻي لپي لکي ويندي هئي پر ان مثال ڳڻپ ۾ ايترا ته ٿوڙا آهن جي لپي بابت پوري ڄاڻ ڪون ٿي ملي. اسان کي اڄ به ان ڳاله جي پڪ ناهي ته سنڌ ۾ برامڻي لپي ديوناگري واري واٽ ورتي يا ڪشمير جي شاردا واري. ان جو مطلب اهو نڪتو ته 712 کان ڏهي سديءَ تائين سنڌ ۾ لپي جي راه اڄ به اسان لاءِ هڪ وڏي گجھرات ئي بڻيل آهي. ع1843 ۾ جڏهن انگريزن سنڌ فتح ڪئي ته سندن ڌيان نه رڳو سنڌي ٻوليءَ ڏنهن ويو پت لپي ۾ به سندن دلچسپي ورتي. انگرجن جي ڏنهن ۾ سنڌي لپي ۾ وڏي ميهنت ڪيپٽن جارج اسٽيڪ ع1849 ( سنڌي گرامر توڙي شبد ڪوش) ، گيريسن (لنگسويسٽڪ سروي آف انڊيا) ۽ ويليئم ليٽنر ( ع1882 A collection of specimen of commercial and other Alphabets) ۾ ڪئي .گيريسن پاران سنڌ ۾ لپيون جا نمونا ڪجه گن ريت هئا


گريسن موجب سنڌي لنڊا جا هلجا 1 


گريسن موجب سنڌي لنڊا جا هلجا 

گريسن پاران سنڌ ۾ برامڻي لپي جا ڪل 13 لهجن جو ذڪر ڪيو ويو پر وڏي ڳاله ته اها هئي ته اهي سڀئي لهجا هڪ ٻئي سان ملندڙ جھلندڙ هئا. سنڌ ۾ واڻڪي جي ايترا وڌيڪ نمونا هجڻ جا هڪ کان وڌيڪ سبب ٿا ڀائينجن1. ع712 کان پوءِ واريون حڪومر پارا سنڌي ٻولي جي نسبت ڪا به دلڇسپي نه وٺڻ. سنڌي عربن جي ڪاه بعد بلڪل نڌڪڻي ٿي پئي.2. واڻين پارا لپي جي تمام گھڻي فير گھار ڪرڻ ( ممڪن آهي هو پنهنجا هساب جا کاتا ڳجھا رکڻ نسبت ائين ڪيو هجي )3. ٻانڀڻ پاران يا استادن پاران واڻڪي ۾ ماترائون جون چڪن کي سڌارڻ جي ڪا به ڪوشش نه ڪئي وئي هوندي4. هندن پاران ساهته ان لپي نه هجڻ سبب ان ليپي ۾ غلطيون بابت ڪنهن جو به ايترو ڌيان نه ويو هجيسنڌ ۾ انگريزن کان اڳ دفتري ٻولي عربي توڙي فارسي هئي. جيڪي هندن مان جن کي نوڪريون ڪرڻيون هجن سي عربي فارسي پڙهن. رهيا واڻيا ته هن لاءِ واڻڪي ئي سٺي . ايئن به سندن لاءِ لپي جيتري ڳُجھي هجي اوترو ئي سٺو. پر جڏهن سنڌ ۾ مسلمانن جو راجيه کتم ٿيو ۽ سنڌي ٻولي طسليم ٿئي ته صحيح لپي جي ضرورت مهسوس ٿي. تن ڏنهن ۾ سنڏ سنڪار سڀا پاران سنڌي واڻيڪي بابت جام جدوجهد ڪئي وئي. سندن پاران اها ڪوشش ڪئي وئي ته واڻڪي کي ئي سنڌي ڀاشا جي ٻولي طسليم ڪجي. ع1867 ۾ جڏهن سنڌ اڃا بمبئي پريسيڊينسي جو حصو هئي ته انگريج سرڪار پاران هڪ لپي پڻ تيار ڪئي وئي هئي جنهن کي هندو سنڌي يا هندي سنڌي جو نالو ڏنو ويو هو. ان لپي جي جوڙائيندڙ شري نارائڻ جگرناٿ ويديه هو جو ڪي حڪومت ۾ تعليم وڀاگ ۾ نايب انسپيڪٽر هو. هون سائين سنڌي واڻيڪي جي خدابادي ۽ شڪارپوري لهجي جي مدد سان هڪ لپي به تيار ڪئي جنهن سان سنڌي صحيح ريت لکي سگھجي.

هندو سنڌي يا هندي سنڌي جو نمونو

سنڌ ۾ ان لپي ۾ نه رڳو ٻاراڻي تعليم ڏيئڻ جو سلسلو شروع ڪيو ويو پر ادالت جا رڪارڊ يا دستاويز تائين رکجڻ لڳا. ان بعد هوريان هوريان ان لپي ۾ سنڌي ادب پڻ شايع ٿئڻ لڳو. ان لپي ۾ سڀن کان اڳواٽ دودو چنيسر جي لوڪ ڪٿا شايع ٿي. ع1899 ۾ سنڌي ادب جي پهرون ادبي رسالو سُکڙي پڻ شايع ٿي، اهو ئي نه پر اسائي ڌرم وارا پنهنجي ڌرمي پرچار لاءِ به واڻڪي جو استمعال ڪيو.

بدقسمتيءَ سان واڻڪي جا سُنهرا ڏنهن ڪو گھڻو وقط ڪون هلي سگھيا. ڪشمير جي اصلوڪي لپي شاردا جو جنهن ريت اتئون جي مسلمانن وروڌ ڪيو ساڳي ريت سنڌ ۾ به مسلمانن پڻ واڻڪي جي خلاف هئا. عجيب جيڙهي ڳاله ته اها آهي ته ٻنهن صوبن ۾ هندو لپي جو هڪڙي سبب ئي وروڌ ڪيو ويو ته مسلماننڪا اکر ان لپي سان نٿا لکي سگھجن !! مطلب ته ڪشميري مسلمانن واڱر سنڌ جي مسلمانن به لپي جي نسبت دين ڌرم کي ئي اهميت ڏني.

يڙهي ڳاله ناهي جي واڻڪي توڙي خدابادي رڳو هندن جي لپي هئي. سنڌ ۾ اسمائلي برادري جي مسلمانن واڻڪي جي لوهاڻڪي لهجي کي ٿوڙي فير گھار ڪري خوجڪي جي نالي سان جام استمعال ڪيو. پر ان کان به وڏي ڳاله ته هونن ان کي ڌارمڪ ڪتابن لاءِ استتمعال ڪيو !! ڇا ڪاڻ ته اهي اسمائلي مسلمانن جا پوئيلڳ ڪچڇ، ڪاٺياواڙ، سنڌ ۾ جام هئا ان لپي کي هڪ وڏي الاڪي ۾ پنهنجا پير پرارڻ جو معڪو ملو.

خوجڪي هڪ سنڌي لپي هئي جيڪا واڻڪي جي لوهاڻڪي جي فير فار سان تيار ڪئي وئي هئي. ان ۾ هر اکر ٿوڙي مترائون جو پورو ڌيان رکو ويو هو. ڪل ملائي اها سنڌي لپي جي سنبت هڪ نهايت بيهترين لپي هئي يا آهيهيٺ پڙهندڙن جي سمجھاڻي لاءِ خوجڪي، گرمکي، واڻڪي ۽ ديوناگري لپي جي ڀيٽ ڪئي هئي آهي،مٿي ڄاڻايل ماترائون کان سواءِ خوجڪي جو ڪي ڌار ماترائون توڙي نشانيون پڻ هئيون جيڪي هو عربي توڙي فارسي لفظن کي انهن جي اسلوڪي روپ ۾ لکڻ لاءِ استمعال ڪيا ويندا هئا. اهو ڌيان ۾ رکجي ته خوجڪي هرو ڀرو عربي سنڌي واڱر هر عربي فارسي اکر جي ڪڏ ڪون پيا پر رڳو ان عربي فارسي اکر کي ڌار نشاني ڏني وئي جيڪي ننڊي کنڊ جا ماڻهو صحيح صحيح اچاري سگھن. ڪل ملائي خوجڪي سنڌي جي هڪ سهڻي ۽ صحيح لپي ٿي اڀري پر ڇو ته سنڌ جا هندو مسلمان پنهنجي ڌير ڌرم کان اڳتي وڌي ڪون سگھيا سو خوجڪي سنڌي جي لپي طسليم ڪون ٿي سگھي.


خوجڪي لپي 


جيستائين واڻڪي جي مول جڙ جي ڳاله ڪجي ته اهو مڃيو ويو آهي ته واڻڪي لنڊا مان نڪتيل آهي جنهنجا ٻه لهجا بُڌايا پيا وڃن. هڪڙي پنجابي لنڊا ۽ ٻئي سنڌي لنڊا. پنجاب ۾ سکن سورهوي سديءَ ۾ جڏهن ته لنڊا کي فيري گھرمکي ڪيو پر سنڌ ۾ لنڊا لڳ ڀڳ پنهنجي پهرون ڏاڪڻ تي ئي رهجي وئي. دلچسپ ڳاله ته اها آهي جي لنڊا ، جمعو ڪشمير ، هماچل پرديش ۽ ڏکڻ ڪشمير جي جبلي (پهاڙي) ٻوليون لاءِ استمعل ٿيندڙ ٽڪري لپي سان وائيڙو ڪندڙ هڪجيڙهائي پئي رکي. اها به ڳاله وسارڻ جيڙهي ناهي ته مهاراجا ڏاهر سين جي ڏنهن تائين سنڌ جي سرهد ڪشمير تائين فليل هئي ۽ ملتان جي سنڌ هو حصو هو. ممڪن آهي ته سنڌ ۽ پنجاب ۾ لنڊا ۽ ڏکڻ ڪشمير ۾ ٽڪري هڪ ئي وقط شاردا لپي مان ڌار ٿيا هجن.

پڙهندڙن جي سمجھاني لاءِ هيٺ واڻڪي، لندا ، گرمکي ۽ ٽڪري توڙي شاردا لپون جا نمونا ٿا پيش ڪيا وڃن جنهن مان سندن ۾ واٽ صاف نظر پئي اچي.


واڻڪي، شاردا، ٽڪري ۽ لنڊا لپين 

هاڻوڪي سنڌ عربن جي ڪاهي کان اڳ واري سنڌ کان بلڪل ڌار آهي . اڳوڻي سنڌُ ملتان، ڪچڇ ۽ ڪاٺياواڙ سوڌو سنڌ سُوير ڪوٺبو هو. اڳوڻي زماني ۾ خوجڪي ڪچڇ جي به پڻ لپي هئي ۽ ملتان ۾ استمعال ٿيل لنڊا ۾ ۽ سنڌ ۾ استمعال ٿيندڙ واڻڪي ۾غزب جيڙهي هڪجھڙهائي پسبي آهي. هيٺ مثال ان ڳاله جي شاهد آهن


ملتاني ۽ سنڌي لنڊا جي ڀيٽ 

12جيستائين هندسستان جا سنڌي سنڌ ۾ رهيا هو واڻڪي (يا خوجڪي) کي هڪ سنڌي لپي جي روپ ۾ طسليم ڪون ڪرائي سگھيا. ايئن ٿيئڻ به مشڪل هو. سنڌي مسلمانن ڪڏهن به ان کي طسليم ڪون ڪرڻ ڏين ها. جيڪر انگريج حڪومت سنڌي واڻڪي کي طسليم به ڪري ڪري ها ته به مسلمانن پنهنجي بگڙيل عربي فارسي لپي جو ئي استمعال ڪندا رهن ها يا اهو به ممڪن آهي ته هو به بنجابي توڙي ڪشميري مسلمانن واڱر اردو کي هڪ وڏي ميار جي ٻولي طسليم ڪندي ان کي سنڌ ۾ به دفتري ٻولي طسليم ڪرڻ جي گھر ڪن ها ۽ ان ۾ مسليم ليڳ به پورو ساٿ ڏين ها. کير جيستائن سنڌ جي هندن جي ڳاله آهي ته سنڌ ۾ حاليون سندن جي وس کان ٻاهر هيون . هو ڪڏهن ۾ مسلمانن کي واڻڪي تي مڃائي ڪين سگھن ها. پر غلطي هندن هندستان ۾ اچي ڪئي. اسين هندستان ۾ پنهنجي لپي کان پاڻ جي پاسيرو ڪندي هڪ ڌاري لپي عربي تي فڪر ڪرڻ ۾ ڪا به شرمندگي ڪون محسوس ڪئي.!!!!

لپي جي نسبت سنڌ توڙي پنجاب ۾ فرڪ نه جي برابر هئا. هڪ پاسي جڏهن ته پنجاب جي لنڊا گھرمکي جو روپ اختيار ڪيو سنڌ ۾ سنڌي پنهنجي پهرين ڏاڪڻ تي ئي فاسي رهجي وئي. عجيب جيڙهي ڳاله ته اها آهي ته سنڌي هندو لنڊا مان نڪتل گرمکي ۾ به سنڌي لکڻ ۾ هجاب ڪون ڪندا هئا پر واڻڪي کي به اها احميت ڪون ڏئي سگھيا جيڪو مانُ سکن گرمکي کي ڏنو.

سنڌي هندن جو هندستان لڏي اچڻ بعد هڪ ايڙهو معڪو ڏنو لپي جي نسبت جنهن سان سندن کي لپي بابت صحيح فيئسلو ڪرڻ کان ڪو به روڪي نه پيو سگھي. مهاراشٽر جي پڻي شهر جا رهواسي پنڊت ڪشنچند جيتلي واڻڪي ته وڏي ميهنت ڪئي جيئن اها سنڌي جي لپي ڪري طسليم ڪري سگھجي. هنن جي ڪوشش هئي ته سنڌي ٻوليءِ کي به لپي جي مارفت هڪ ڌار سڃاڻپ هت اچي. ان ڪم جي نسبت پنڊت ڪشنچند جيتلي نه رڳو واڻڪي مان غلطيو کي سڌارو پر واڻڪي جي واٽ مئن جي دڙي جي لپي سان به ثابت ڪئي.


پنڊت ڪشنچند جيتلي جي واڻي لپي 

اهو ياد رکڻ گھرجي ته هندستان جي ڪن ڀاشا وگيانيون مثلن شري سنتي ڪمار چيٽرجي موجب برامڻي جا اکر اڳوڻي هندن مئن جي دڙي واري لپي مان ئي ورتا آهن. اهو ان لاءِ ممڪن مڃيو ويندو آهي ڇا ڪاڻ ته مئن جي دڙي جي سڀيتا وڏي الائيڪي ۾ فليل هئي ۽ ان سڀيتا تمام گھڻا پڙاءُ پار ڪيا هئا. ممڪن آهي ڇو نه آريه سڀيتا به سنڌو سرسوري ننديون جي ڀڪ ۾ پنپڻ سبب اهو ممڪن آهي ته پرامڻي جا شروعاتي اکر مئن جي دڙي جي اکرن جا نڪل هجن !!! ڀلي ٻنهن سڀيتائون ۾ سون سالن جو فرڪ چون نه هجي. اهو ممڪن آهي ته اڳوڻا هندن کي ڪٿي نه ڪٿي اهي اکر هٿ ضرور آيا هوندا !!! بدقسمتي سان هندستان جا سنڌي ليکڪ ان ڪم کي ميار ڏيئڻ لاءِ اصل ئي تيار ڪون ٿيا ۽ پنڊت جيتلي جي ميهنت اجاءِ وئي !!!

جيڪر اسين سنڌي واڻڪي اپڃايو ها ته سايد هندو سنڌين لاءِ گھٽ ۾ گھٽ اهي لپي جا ڳوڙ هميشاه لاءِ نبري وڃن ها. اسين چئي سگھئون ها ته واڻڪي ئي اسلوڪي ئي سنڌي لپي آهي. پر افسوس اهو ممڪن ٿي ڪين سگھو!!. اسان هندو سنڌي ئي پنهنجي لپيءَ جا ويري ٿي بيٺاسين. ان لپي کي هيٺ ڪري ڏيئارڻ جو ڪو به معڪو پنهنجي هٿن مان وڃائڻ ڏوه پئي سمجھوسين.

ويجھڙائي ۾ ايڙهيون ڪوششيون ٿين پيون ته سنڌ جو اڳوڻيون لپيون به ڪمپيوٽر جي مارفت لکي سگھجن. اميرڪا جي رهواسي شري انگشومن پانڊي جام ڪوششيون ڪري پيو ته ننڊي کنڊ جي اڳوڻي لپيون کي يونيڪوڊ جي دائري ۾ آڻينجي. خوشي جي ڳاله اها آهي ته ان ڏس ۾ خوجڪي ۽ واڻڪي جو خدابادي لهجو يونيڪوڊ جي پنج ڏاڪڻن مان چار ڏاڪِون پار ڪري چڪيون آهي . اميد پئي ڪجي ته جلد ئي واڻڪي ۽ خوجڪي پڻ يونيڪو ۾ تسليم ٿي وينديون.

سنڌ ۾ هندن پاران ديوناگري استمعال ڪئي ويندي هئي ڇاڪان ته هندن جا سڀ ڌارمڪ گرنٿ سنسڪرت جي لپي ديوناگري ۾ هئا. سنڌ ۾ هندو ڌارمڪ ڪتاب سنڌي ڀاشا ۾ لکڻ جو رواج پرءِ پيو. سنڌ ۾ ديوناگري جي ميرفت سنڌي لکڻ جو رواج انگريزن وڌو. ان ۾ ڪو به شڪ ناهي ته ديوناگري سنسڪرت جي لپي هئڻ سبب ان سڀني ٻوليون لاءِ هڪ بيهترين لپي آهي جن جي واٽ پراڪرت سان رهي آهي. پر ان جو مطلب اهو ناهي ته پنهنجي لپي وسارجي. لپيون رڳو ٻولي لکڻ جو هڪ ذريئو ئي نه پر ٻولي جو سڃاڻپ پڻ ٿينديون آهن. هڪ لڱي ڏسجي هندي توڙي اردو جي لڙائي لپي ئي هئي نه ته ٻنهن ٻوليون ۾ ورلي ئي ڪو فرڪ آهي. وري 1950 ڌاري هندي لاءِ به سجھاءُ ڏنو ويو هو ته هندي به رومن ۾ لکجي پر هندي ڳالهائندڙ ان سجھاءُ کي مڃڻ کان ختو جواب ڏنو هو. هنن پنهنجي سنسڪرتي ٿوڙي ثقافت سان ڪو به سمجھوتو نه پئي ڪرڻ چاهيون

بدقسمريءَ سان سنڌين ڪڏهن به لپي جي مسئلي تي سنجدگي ڪون ڏيکاري آهي. جڏهن به سنڌين ۾ لپي جي ڳاله آئي آهي اسين ثقافت کي نه پر لپي جي واهپي کي احميت ڏني آهي. اهو ئي سبب آهي جي مس جيڙهي اسان جي جند عربي کان اڃا ڇُٽي به ناهي جي رومن جو ڏچي کي منهن ٿا ڏئون.

ايڙهي ڳاله ناهي جي ٻوليون جون لپيون ڪون مٽبيون آهي. هندستان ۾ مراٺي توڙي گجراتي جو مثال آهي اسان جي اڳيان . هنن لپيون مٺايون پر اهو به ڌيان رکيو ته ان سان نڄ اکرن تي ڪو به اثر نه پوي. عربي توڙي رومن پنهنجي پنهنجي ٻوليون لاءِ هڪ ميار جي لپيون ٿي ٿيون سگھن پر سنڌي لاءِ ان لپيون جي ڪا به احميت ناهي.

سنڌين لاءِ مسئلو اهو آهي ته ڇا اسين پنهنجي ثقافت سان ڳنڊڻ لاءِ تيار آهيون ؟ ڇا اسين پنهنجي اتيت (ماضي) کي سوگھو ڪرڻ لاءِ تيار آهيون ؟ هندستان ٿوڙي پرڏيه ۾ سنڌين جي وهنوار کي ڏسي ايئن ٿيدي ڏسڻ جي زري جي به اميد ته نٿي نظر اچي……..اسان جو لپي ڏانهن وهنوار سان بلڪل به نٿو لڳي ته اسين دين درم کان اڳتي وڌي به ڪجه ڪرڻ جي خوائيش تائين به رکئون ٿا !!!

वाणिकी- हिक विसरियल सिंधी लिपी

सिंधी जी असलोकी ब्रामणी कृत लिपी जी गो॒ल्हि घणो तणो वाणिकी- खूदाबादी ताईं अचि निबरिंदी आहे। जेतोणेकि अल-बिरनी सिंध जी लिपीयूंनि बाबत टिन लिपयूंनि जी गा॒ल्हि लिखी हूई मसलनि मालवाडी, हिंदवी ऐं अर्धनागरी पर सिंध में लिपीयूंनि जी गा॒ल्हि रूगो॒ वाणिकी या सिंधी लंडा ते ई अचि बिहिंदी आहे छा काण त लंडा खां अगो॒णो रूप जा पुख्ता सबूत असा जे अग॒या आहिनि। 1958 में भंभोर मां जेतोणेकि के मिसाल मिल्या पर संदनि तादात तमाम थोडी आहे। लडा॒ खां अगु॒ असी केडही लिपी में लिखिंदा हवासि इन जी पुख्ती जा॒ण न हूजण जो हिकु सबब इहो भी थी थो सघे त अर्बनि की काहि वक्त सिंधी साधुनि जो जेको वडो॒ कतलेआम थियो जहिं सबब तालिम जो सिंध मां लग॒ भग॒ सफायो थी पयो। जड॒हि लिपी सांडे रखण ऐं संसकृति जो सफायो थी वञे त इन हालत में लिपी जो बचण लग भग नामूमकिन थी पवंदी आहे।

सिंध जे लिपी नसबत इतिहास बिन भाङनि में विराऐ सघजे थो हिकडो इसलामी अर्बनि की सिंध कब्जे खां अगु॒ ऐं ब॒यो इन काहि खां पोइ। आम तोर सां इहो डि॒ठो वयो आहे त हिंदुस्तान जूं ब॒यूं अण सिंधी भाषाउ ब्रामणी खां संदुनि लिपीअ जो फेरे जा नमोना ऐतिहासिक सबूतनि जे साण पेश करण में कामयाब थी वया आहिनि पर सिंध ऐतिरो खुशकिसमत नाहे रही। इअं न थी सघण के अहम सबब पिणि मोजूद आहिनि मसलनि ….

क)    अर्बीनि के काहि वक्त या उन खां थोडो पोइ सिंध में साधु संतनि ऋषियूं को वडो॒ कतलेआम थियो हो जहिं सबब भाषा सां वासतो रखिंदडन जो सफायो थी पयो हो। ज्ञान डिं॒दड जेकरि न रहिंदा तह लिपी कहिंखे यादि रहिंदी

ख)    अर्बनि के काहि बैदि पुरी सिंधी हिंदु संसकृति जो वजूद मिठाण जी पूरी कोशिश कई वई

ग)     कशमिर, जम्मू ऐं कहिं हद ताईं पंजाब में जिते भी हिंदु पहिंजी हकूमत बि॒हर हथ कई उतोउं  जा राजा महाराजा बि॒हर हिंदु लिपी खे भी हिमतायो जड॒हि त सिंध में इअं किन थियो वरी जेके हिंदु भी मूसलमान थिया ऐं पहिंजे राज्य भी कायम कयो तनि भी इन हिंदु लिपी खे बचाअण त परे पर हूनिनि सिंधी भाषा सोघो करण जी भी का कोशिश किन कई।

घ)     सिंधी हिंदुनि जी पहिंजे ऐतिहासिक तारिखि विरासत बचाअण में दिलचस्पी न जे बराबर रही आहे।

ङ)      सिंधी मूसलमान भी इअं भले मोअन जे दडे बाबत भले फकरु कनि पर अर्बनि के काहि खां अगु॒ वारी विरात खे सांडे सरण में हो भी दिलचस्पी घठि ई वठिंदा आहिनि।

भाषा जे माहिरनि में हिअर हिक राय आहे तह न रूगो॒ हिंदुस्तान जी पर समूरे ड॒खिण ऐशिजा जे लिपियूंनि जी माउ ब्रामणी रही आहे। जुदा जुदा लिपीयूं पोई इन लिपी के फेर फार खां नितकतयूं। सिंध में इस्तमाल थिंदड लिपीयूंनि बाबत संदुन राय मोजिबु लिपीयूंनि जो फेर फार कजहि हिन रित थियो

ब्रामणी खां वीणिकी ताईं जी राह
ब्रामणी खां वीणिकी ताईं जी राह

1958 में ड॒खिण सिंध जे भंभोर शहर में जोकि कराची खां 40 कोहि ई मस जेडहो परे आहे, उते ब्रामणी लिपी जा के अगो॒णा मिसाल लधा वया हवा पर इन खां सवाई सिंध में ब्रामणी खां लंडा जो सफर बाबत सबूत न जे बराबर रहया आहिनि। सिंध में ब्रामणी मां फेरो नागरी वारी वाटि वरती या कशमिरी शारदा – इहो चवण निहायत ई डु॒खयो आहे छाकाण त अर्बनि की काहि खां अगु॒ वारो ऐतिहासिक वरसो रहयो ई कोन्हि। अर्बनि जे काहि बैदि जेका लिपी असां खे हथ अचे थी सा आहे लंडा । इन जो मसलब इहो निकतो तह 712 खां डहीं सदीअ ताईं सिंधी लिपीअ बाबत राहि अजु॒ भी असां लाई गु॒झरात ई बणयलि रही आहे । 1843 में ज॒ड॒हिं अंग्रेजन सिंध फतहि कई तह संदुनि धयान सिंधी भाषा खां सवाई लिपी ते पिणि वयो। अंग्रेजनि के डि॒हनि में तहिं महल वाहिपे में सिंधी लिपी में वडी॒ मेहनत सभिनि खां अग॒वाटि केपटेनि जार्ज स्टेक पहिंजे सिंधी वयाकरण (1849), गेरिसन (लिंगविस्टिक सर्वे आफ इंण्डिया) ऐं विलियम लेअटनर (1882) पहिंजे किताब – A collection of specimen of commercial and other Alphabets में कई ।

गेरिसन पारां पेश कयलि  जुदा जुदा नमूना कजहि हिंन रित आहिनि

गेरिसन पारां तयार कयल फहरसत
गेरिसन पारां तयार कयल फहरसत

 

गेरिसन पारां तयार कयल फहरसत
गेरिसन पारां तयार कयल फहरसत

मशहूर भाषा विज्ञानी जार्ज गेरिसन सिंध में 13 लिपयूंनि जा नमूना ड॒सया, पर वडी॒ गा॒ल्हि इहा आहे त इहे सभ लहजा हिक बे॒ सा मिलिंदड जुलिंदड हवा। सिंध में वाणिकी (इन लिपी खे वाणिकी इन लाई कोठयो वेंदो हो छा काण त इहे हिंदु लिपी घणो तणो धंधो कंदडनि पारां ई इस्तमाल थिंदयूं हयूं ) जा ऐतरा वधीक नमुननि जो हूअण जा हिंक खां वधीक सबब थी था सघनि मसलनि

क)   हूकूमत पांरा सिंधी जे वाहिपे में का भी दिलचस्पी न वठण  (अर्बी लिपी जो भी तहिं महल साग॒यो हाल हो जे अखरनि ते मूसलमानि जी पी पक किन हूई)

ख)   वाणियनि में सभको पहिंजे लेखे अखरनि जो फेर फार कनि (थी थो सघे पहिंजा हिसाब खाता घुझा रखण सबब इअं करण जो रिवाज हूजे)

ग)    वरि बा॒रनि खे तामिल डिं॒दड बा॒भण भी इन चूक खे सुधारण जो को भी दबाउ न हूजण।

घ)    इन लिपीअ में हिंदुनि पारां साहित्य लिखण पढहण जी चाहि न हूजण

अंग्रेजनि खां अगु॒ सिंध में सरकारी बो॒ली अर्बी-फार्सी हूई। जेके हिंदु नौकरयूं कनि तनि खे अर्बी-फार्सी लाजमी तोर पढहणी पवे। रहया हिंदु वाणिया त तनि लाई त हिसाब जेतिरा गु॒झा रखी सघिनि उतिरो ई सुठो । पर जड॒हिं मूसलमान जो राज्य खत्म थियो ऐं सिंधी भाषा सिंध में तसलिम थी त हिक लिपी जी जरूरत महसूस थी जहिं में तालिम भी डि॒ञि वञे। तनि जे डि॒हनि में सिंध संसकार सभा पारां काफी कोशिसयूं कयूं वयूं हयूं जिअं वाणिकी खे हिक सिंधी लिपी करे तसलिम कयो वञे। सन् 1867 में जड॒हिं सिंध अञा बम्बई प्रेसिडेंती जो हिस्सो हूई त अंग्रेज हूकूमत पारां हिक लिपी त्यार कई वई हूई जहिं खे हिंदु – सिंधी जो नाले डि॒ञो वयो हो। इन लिपीअ जो जोडाईंदड श्री नारायण जगनाथ वैदय जेको कि नाईब तालिमी इंसपेकटर हो बांम्बे प्रेसिडेंती जो। हून सिंधी वाणिकी जे खुदाबादी लहजे खे सुधारे ऐं इन में शिर्कारपूरी लहजे जी मदद सा इहा लिपी त्यार कई। हून साई मात्राउनि में सुधारे ऐं सिंधी भाषा के लफतनि जो धयान रखिंदे इहा लिपी त्यार कई।

004

सिंध में इन लिपी में बा॒राणी तालिम तोडे अदालतनि रेकार्ड ताईं में इसतमाल थेअण लगी॒ हूई। इन बैदि होरियां होरिया इन लिपी में सिंधी साहित्य ताई शाई थइअण लगो॒। सिंधी साहित्य में वाणिकी लिपी में पहिंरो किताबु दोदो चनेसर जी लोक कथा जो किताब शाई थियो। 1899 में सिंधी साहित्य की पत्रीका सुखरी पिणि वाणिकी में शाई थी। इहो ई न पर सिंध बाईबेल सोसाईटी इसाईनि जा धर्मी किताब वाणिकी में शाई कया।

दोदो चनेसर बाबत किताबु
दोदो चनेसर बाबत किताबु
सेंट मेथयू  जो फर्मान
सेंट मेथयू जो फर्मान

बद किसमती सां वाणिकी का सुनेहरा डि॒हिं को घणा वक्त कोन हलया। कशमिर जी असलोकी लिपी शारदा जो जहिं रित कशमिरी मूसलमानि विरोध कयो सागी॒ रित सिंध में भी वांङुरु वाणिकी जो सिंधी मुसलमान विरोध कयो जहिं सबब इहा लिपी हली कोन सघी। अजबु जेडही गा॒ल्हि त इहा आहे बि॒हिनि सुबनि हिकडो ई सबब डि॒ञो वयो …त इहे लिपयूं जरिऐ मूसलमानिका लफज नथा लिखी सघजिनि। इहो याद रखण घुर्जे त सिंध में मूसलमानि रूगो॒ इन लाई वाणिकी या वरि देवनागरी जो विरोध कयो त इन जरिऐ  मूसलमानिका नाला नथा लिखी सघजिनि। मतलब त कशमिरी मूसलमानि वाङुरु सिंधी मूसलमानि भी पहिंजे दीन धर्म खे वधीक अहमियत डि॒ञी।

ऐडही गा॒ल्हि किन हूई त सिंध में रूगो॒ हिंदु ई इन लिपीअ जो हिकु रूप खोजकी जे नाले इस्तमाल कंदा हवा। सिंध जा शिया इसमाईली बिरादरी जा मूसलमान पारां इन लिपीअ जो इसतमाल जाम कयो पयो पहिंजे धर्मिक किताबनि में। छा काण त इसमाईली शिया कच्छ, काठियावाड (गुजरात) में बी जाम हवा इहा लिपी कामयाबी पिणि माडी। चयो थो वञे इहा लिपी सिंध खां बा॒हरि बी जाम फैलाई पई इसमाईली शियां पारां।

खोजकी सिंधी – वाणकी या लोहाणी जे जमाम घणो वेझो लेखी वेंदी आहे जिअ हेठि तसविर मां पधिरो पयो थिये। खोजकी जा घणो तणो अखर बिलकुल वाणिकि जेडहा आहे जोतोणेकि किन खे सुधोरो पिणि वयो आहे। कुल मिलाऐ खोडकी हिक निहायत सुहिणी लिपी लेखजण खपे।

खोजकी, वाणिकी, घर्मूखी ऐं देवनागरी
खोजकी, वाणिकी, घर्मूखी ऐं देवनागरी
खोजकी, वाणिकी, घर्मूखी ऐं देवनागरी
खोजकी, वाणिकी, घर्मूखी ऐं देवनागरी

मथे जा॒णायलि मात्राउं खां सवाई खोकजी लिपी में खास करे मूसलमानकी अखरनि खे अर्बी फार्सी उच्चार मोजिबु लिखण लाई के धार मात्रराउं जो पिणि इस्तमाल कयो वेंदो हो । हिक गा॒ल्हि धयान रखण जेडही आहे त खोजकी हरू भरू हर अर्बी अखरनि खे लिखण ते जोर किन डि॒ञो पर रूगो॒ उहे इ खअर खया पया जंनि को सुर चिठि रित पधिरा हुजिनि ऐं नंढे खंड जा इसमाईली मूसलमान उच्चारिनि। कुल मिलाऐ खोजकी सिंधी वाणकी या खुदाबादी खां भी बेहतरिन लिपी थी उभरी पर सिंधी कोम छो त हिंदु मूसलमिम फर्कनि खां उभरी किन सघयो सो सिंधी भाषा हिक बे॒हतरिन लिपीअ खां परे इ रहजी वई।

सिंधी जी खोजकी लिपी (सुधरियलि)
सिंधी जी खोजकी लिपी (सुधरियलि)
सिंधी जी खोजकी लिपी (सुधरियलि)
सिंधी जी खोजकी लिपी (सुधरियलि)


जेसिताईं वाणिकी जे जड जी गा॒ल्हि आहे त मञयो इहो वेंदो आहे त वाणिकी लंडा लिपी मां निकती आहे जहिंजा ब॒ लहजा जा॒णाया वया आहिनि हिकडी पंजाबी लंडा ऐं बी॒ सिंधी लंडा। पंजाबी लंडा खे सिखनि 16 सदी में फेरे गुर्मूखी जो नाले जाम फेर घार करे पेश कयो ज॒ड॒हिं स सिंध में इहा वाणिकी कोठजण में आई। लडां ड॒खण कशमिर, हिमाचल प्रदेश ऐं जम्मू  में गा॒ल्हिईंदड पाहाडी बो॒लयूं मसलनि डोगरी जी लिपी लाई इसतमाल थिंदड टकरी लिपी सां जाम मिलिंदड झुलिंदड आहे जिअं हेठि मिसालनि मां पधिरो पयो थिऐ। इहो याद रखण घुर्जे त टकरी ड॒खिण कशमिर जी लिपी आहे ऐं महाराजा डा॒हिर जे डि॒हनि में सिंध जी सर्हद कशमिर ताईं फैलयलि हूई। मूमकिन आहे तह वाणिकी (लंडा) ऐं टकरी लग॒ भग॒ हिक ई वक्त शारदा मां धार थी या वरि टकरी मां ई फेर फार थी मटजी लंडा पैदा थी जेका वरी फिरी वाणिकी थी।

वाणिकी, शारदा , टकरी ऐं गुर्मूखी जे भेट
वाणिकी, शारदा , टकरी ऐं गुर्मूखी जे भेट

सिंध जो ड॒खण पंजाब जे मूलतान वारे इलाईके सां तमाम घणो रिस्तो रहयो आहे। चयो वेंदो आहे त आगो॒ठे जमाने जो सिंधु सुवेर जे ऐलाके में  कच्छ, काठियावाड , सिंध ऐं मूलतान जी गड॒यलि हकूमत हकूमत हूंगी हूई। जेका लंडा मूलतान में मूतानी कोठबी हूई तहि में ऐं सिंधी वाणिकी में भी जाम हिंकजेडहाई पसबी आहे। हेठि सिंधी ऐं मूसतानी जी लिपी भेटि पई आहे। इन मां सिंध ऐं मूलतान मे इसतमाल थिंदड लंडा मंझ वाईडो कंदड हिकझेडाई पई डि॒सजे।

मूलतान ऐं सिंध जी लंडा लिपी
मूलतान ऐं सिंध जी लंडा लिपी

सिंध में रहिंदे वाणिकी ( या खोजकी) लिपी सिंधी भाषा जी लिपी तसलिम कोन थी, इअं थेअण भी मूशकिल हो, थी भी कोन सघे हा । सिंधी मूसलमान कड॒हि इन खे तसलिम कोन कनि हा। जेकरि अंग्रेज हकूमत वाणकीअ खे तसलम कनि हा त मूमकिन आहे त सिंधी मूसलमान अर्बी ही पडहिंदा अचनि हा या इहो भी मूमकिन हो त हो भी कशमिरी तोडे पंजाबी मूसलमानन वाङुरु उर्दू खे वडे॒ मयार जी बो॒ली तसलिम कंदे सरकारी बो॒ली तसलिम करण जी घुर कनि हा। खैर जेसिताईं हिंदुनि जी गा॒ल्हि आहे यकिनि सिंधी मूसलमानि खे मञाअण संदुनि वस खां बा॒हर हो। पर गलति असी सिंधी हिंदु हिते कई जड॒हिं असी पहिंजी लिपी वाणीकी खे पाण खां पासिरो संदे धारी धारी लिपी अर्बी खे मयार जी लिपी मञण शूरू कयोसिं।

लिपीअ जे नसबत पंजाब ऐं सिंध में फर्कु इअं त न जे बराबर आहे। ब॒ई कोमअ लडां खे अपनायो, जेतोणेक फर्क अगे॒ हलि कजहि वधया, पर जड॒हि तह पंजाबी सिख लंडा खे हिक मयार जी लिपी करे पेश करण में कामयाब थी वया सिंधी लिपीअ जे बदलाउ जे पहिंरे पडाउ ते इ रहजी वया। अजबु जेडही गाल्हि त इहा आहे जे सिंधी खास करे उतर सिंध जे अलाके में गुर्मुखी में सिंधी ताईं लिखिंदा हवा पर पहिजी लिपी खे उहा अहमियति या गुर्मूखी जी वाठ वठी पहिंजी सिंधी लंडा खे सुधारण में तमाम घट दिलचस्पी वरती।

सिंधी हिंदुनि जो हिंदुस्तान में लडे॒ अचण हिक हिक बेहतरिन मौको डि॒ञो हो तह सिंधी भाषा सा थिअल नाहक खे पोईते छडि॒दे वाणिकी खे हिक मयार जी लिपी करे पेश कयूं। पुणे जे रहवासी पंडित कृष्णचंद जेतली काफी मेहनत कई त सिंधीजी भी हिंक खसूसी लिपी हूजे त सिंधी जी बी हिक धार सुञाणप हूजे पर अफसोस त सिंधी लेखकनि इअं थेअण किन डि॒ञो। पंडित जेतली हर हिक सिंधी वाणकी लिपीअ जे अखर खे दुरुस्त करे इन खे सही रूप डि॒ञो। ऐतरो इ न पर मोअन जे दडे में इसतमाल थिअल लिपीअ सा भी भेटयो। किनि भाषा विज्ञानियूंनि मसलनि सुनिती कुमार चैटरजी जेडहनि जो मञण आहे त जेतोणेकि मोअन जे द़डे जूं लिपी में 400 नमूना इसतमाल कया वया आहिन पर इन के वावजूद के अखर मोअन जे दडे ऐं ब्रामणी जा हिक बे सां खाफि हिजेडाई डि॒सजे पई जहिं सां इहो थो सयो भाईंजे त मूमकिन आहे त अगो॒णे अर्यनि खे किथे न खिते इहा लिखावट जा के नमूना नजर आया हूजिनि ऐं संदनि इन नमूनन खे इसतमाल कंदे ब्रामणी जो इजाद कयो हूंदो। अजबु जेडही गा॒ल्हि त इहा आहे जे जड॒हिं त असीं मोअन जे दडे खे सिंधी कोम सां गंडणनि में मिंटु देर कोन कयूं पर लिपी जे नाले ते इन लिपी खे पहिंजो करे लेखण लाई असुल ई त्यार नाहियो।

पंडित कृष्ण चंद जेतली की वाणीकि लिपी
पंडित कृष्ण चंद जेतली की वाणीकि लिपी

014

जेकरि असीं वाणिकी खे अपनायों हा त शायदि लिपी जा गो॒ड सिंधी बो॒ली तोडे भाषा जे नसबत हमेशाह लाई निबरी वञिनि हा। असी इहो चई सघयूं हा वाणिकी ई सिंधी जी निजी॒ लिपी आहे ऐं सभिनि खे वाणिकी लिपीअ में इ सिंधी जी लिख पढ करणी आहे पर इहो मूमकिन किन थी सघयो। असां पाण ई पहिंजी लिपीअ जा वेरी थी विठासि। इन लिपीअ खे हेठि करे डे॒खारण में को बी मोको पहिंजे हथनि को विञाअण डो॒हू समझोसिं।

वेझडाईअ में ऐडहयूं कोशशयूं थोणेक थयनि पयूं जहिं जी मदद सा वाणिकी (खोजकी ) या खुदाबादी खे बि॒हर हिक मयार जी लिपी करे उभारयो वञे। अमेरिका वासी अंगशुमन पांणडेय हिंदुस्तान तोडे दखण ऐशिया जूं ब्रामणी कृत लिपीयूंनि ते जाम कम कयो आहे जिअ इहे विसरी वयलि लिपयूं कमपयूटर जरिऐ भी लिखजिन। लिपी यूनिकोड जहिऐ लिखजे इन लाई पंज डा॒कणयूं पर पयूं करणयूं पवि ऐं खोजकी ऐं वाणिकी 4 डा॒कणयूं पार करे चकयूं आहिनि पर इन जे बावजूद सिंधी समाज हमेशाह वाङुरु इन कम बाबत बेपरवाहि ई रहयो।

सिंध में देवनागरी इस्तमाल थिंदी हूई छा खाण त उहा संसकृत जी लिपी हूअण सबब हिंदु शाशत्र सभ संसकृत लिपी यानी देवनागरी में लिख्यलि आहिनि। सिंध में धार्मिक ग्रंथनि जो रिवाज सिंधी में लिखण जो रिवाज पोई पयो। पर जेसिताई गा॒ल्हि देवनागरी जरिऐ सिंधी लिखण जी आहे त सिंध में सिंधी बो॒ली लाई देवनागरी जो इस्तमाल सभिनि खां अगा॒वटि अंग्रेजनि कयो। इन में को भी शकु नाहे तह देनवागरी  संसकृत जी लिपी हूअण सबब सिंधी सुधी लग॒ भग॒ हर भारतिय बो॒लियूंनि लाई काराईती लिपी आहे। पर इन जो मतलब इहो नाहे त पहिंजी लिपी विसारिजे। लिपयूं रूगो॒ कहिं भी बो॒लीअ खे लिखण जो जरिओ ई न पर इन जी सुञाणप ऐं संसकृति जो हिंक बेहद अहम हिस्सो थिंदी आहे। हिंदी ऐं उर्दू जी लडाई जो हिक वडो॒ सबब लिपी ई हूई। वरि अंगेरजनि जे वञण खां पोई ऐडहा भी मोका आया जड॒हि हिंदी लाई भी सुझान डि॒ञा वया तह हिंदी खे भी रोमन लिपीअ में लिखजे पर हिंदी लेखकनि इअं थेअण किन डि॒ञो।

बदकिसमतीअ सां सिंधीयूंनि कड॒हिं भी इन सवाल ते संजिदगी कोन डे॒खारी। सिंधीयूंनि में जड॒हि भी लिपीअ जी गा॒ल्हि आई आहे असां किड॒हिं भी पहिंजी संसकृती खे न पर लिपीअ जे वाहिपे या दिन धर्म खे अहमियत डि॒ञी आहे। हिंदुस्तान में अञा मस अर्बी मां निजात भी कोन पाती आहे जे रोमन जो गो॒ड मथे ते अची वेठो आहे। ऐडही गा॒ल्हि नाहे त लिपीयूं मठबूं नाहिनि। हिंदुस्तान में गुजराजी, मराठी पिणि लिपी मठाऐ चका आहिनि पर लिपीयूंनि जो मठजण ऐडहो भी  नाहे जे बिलकुल धारी बो॒ली जूं लिपयूं अपञायों। अर्बी या वरी रोमन पहिंजी साख जे बो॒लयूंनि लाई हिक मयार जी लिपी थी थूं सघिनि पर सिंधी या कहिं भी ड॒खिण ऐशिया जी भाषा लाई इन लिपी जी का भी अहमियत नाहे।

सिंधीयूंनि लाई हित वडो॒ सवाल इहो आहे जे छा हिंदुस्तान तोडे परडे॒हि जो सिंधी समाज पहिंजे संसकृति सां गंढण लाई त्यार आहे … छा असां पहिंज अतित खे सोघो करण लाई तयार आहिंयूं….सिंधीयूंनि जे वहिवार सां इअं लगे त कोन थो जे असीं पहिंदी संसकृति खे याद करण जी जरे जी भी चाहि रखउं था

किड॒हिं थिंदासि पहिंजे देश जा।

 

सिंध तोडे पाकिस्तान में हिंदु हिक ऐडहे चक्रर्वियू में फाही चुका आहिनि जहिं मां निजात पाअण ऐतिरो भी को सहूलो कम जेतिरो हिंदुस्तान मां वेही समझो वेंदो आहे। असां जी टेही जहिं कड॒हिं सिंध कोन डि॒ठी, सिंध में आम हिंदुनि मंझ वक्त किन गुजारो – सिंध में हिंकु हिंदु थिअण जो अहसास कोन माणो पहिंजे ई रत पारां जलिल थिंदे कोन डि॒ठो, – हे हिकु अणजातो आजमूदो आहे जहिं सो सही अहसास करण असां खे वस खां बा॒हार आहे।

सिंध में हिंदुनि ते जूल्म जेतोणेक नया नाहिनि, इहे तह हमेशाहि ई थिंदी रहया आहिनि, पर जहिं सुरत में पिछाडीअ जे 65 सालनि में पहिंजो भोवाईतो मूहांडरो डे॒खारो आहे सो इन खां अग॒ वरलि ई ड॒ठो वयो हो। सिंध में हिंदु भले कहि भी तबके जो छोन न हूजे, कहि भी ज॒मार जो छोन नह हूजे सिंध जे कहिं भी इलाके में छो न हूजे कहि भी जाति जो छो न हूजे हिक हिंदु हूअण जो अहसास मसझे थो।

सिंध अंदर हिंदुनि सां केडहो सलूक पया कयो पयो वञे, सिंध में सामाजिक तोर या सियासी तोर हिंदु सिंधीयूंनि जी केडही हैसियत रहि आहे। सिंध में रहिजी वयलि हिंदु सिंधी छो लड॒ण लाईं मांदा रहया आहिनि, रियासती इदारनि जो केडहो सलूक रहयो आहे, आम सिंधी मूसलमान जो केडहो सलूक रहयो आहे ऐ वडी॒ गा॒ल्हि त हिंदुस्तान हूकूमत जो केडहो रदे अमल थिअणो खपे  इन मसले नसबत … – हे उहे सवाल आहिन जेहिंजो जवाबु सिंध जो हिंदु तड॒हि ड॒ई तो सघे जड॒हिं हो महफूज ऐं बे-ढप हूजे जेको रगो॒ तड॒हि मूमकिन आहे जड॒हिं हिंदु सिंदी सिंध खां बा॒हर हूजे। सिंध में हिंदु केडहि दहेशत में था रहिनि इन जो अंदाजो इन गा॒ल्हि मां कड॒हि सघजे थो हो शोशल मिडिया में जिते आम तोर सां घणो कजहि बेढप जाहिर थो करे सघजे सिंध जा हिंदु कुछण लाई त्यार नाहिनि…!!!

इहो डि॒ठो वयो आहे त आम तोर सां सिंधी लोहाणा, सिंध में थियलि जूल्मनि बाबत खामोश रहिंदा आहिनि शायदि खेनि हिंदुस्तान में पुलिस पारां पाकिस्थानी हूअण जे सबब तंग थिअण जो ढप हूंदो आहे। ऐडहा जाम वाक्या थिया आहिनि जिते पूलित तोडे ब॒या सरकारी मूलाजिम पारां लडे॒ आयलि सिंधी हिंदु तंग थिया आहिनि जहिं मां निजात तड॒हि वञि मिलि थी जड॒हि का भूंग या रोकडनि सां संदुनि खिसा भरया वञिनि। खैर अहमेदाबाद में इतफाक सां ऐडहे ई हिंक आकहिं सा राबतो थियो जेके 20 सालनि बैदि भी नागरिकता मिलण जे जा॒रु (गणतियूं) पया कनि। वडी॒ गा॒ल्हि त इहा जे हूनिनि पहिजे पाण ते थिंदड जूलमनि बाबत गा॒ल्हिईंदे जरे जो भी हिजाबु या ढप किन डे॒खारो ।

2 3 4 Pak in Ahd_Page_1

पहिंजे बाबत विचूड डिं॒दे श्री निर्मलदास  चयो साईं “आउं लाडकाणे को आहियां। गो॒ठू रतोतिल जो। सिंध में लाडकाणे में मूहिंजो कारोबार हूंदो हो। इंअ त माहोल ऐतिरो खराब किन हो पर 1960 खां पोई हालतु उमालक बिगणण लगयूं । मूंहिजी हयाती में फेरो तड॒हिं आयो जड॒हि मूहिंजे बि॒नि सालनि खे डि॒हिं तते सरे आम कतल कयो वयो। ब॒ई फोहू जवानी में हवा। हिकडे उतेई तम तोडयो ऐं बे॒ खे कराचीअ खणाऐवयासिं । 21 डि॒हिं सांदही जाखडे बैदि नेठि हून भी दम तोडयो। मोत सां हो पुजी॒ किन सघयो। गा॒ल्हि उते खतम किन थी । मूहिजे सहूरे खे अग॒वा कयो वयो। भूंग ड॒ई किअ भी करे आजाद करायोसिं जड॒हिं तह मूंते पिणि अगवा॒ तो वाक्यो थी चूको आहे पर मां किअ भी करे भजी॒ निकतुसि। असां हेकला नाहियों। सिंधी हिंदु ऐं खासि करे धंधेडी हिंदुनि सां ऐडहा वाक्या हाणे आम थी पया आहिनि। असीं घरनि खां बा॒हर भी निकरउ तह इन जो पूरो धयान रखउ त मता को असां जे कड॒ त कोन पयो आहे। रात जो हेलले निकरण जो स सवाल ई नथो अचे। असीं सिंध में इहा कोशिश पूरी कयूंनि तह ल़टनि कपडनि तोडे वेश भूषा सां कहि भी रित हिंदु किन लगउं त मतां खहिंके इन गा॒ल्हि जो छिड्रु न वपे त असीं हिंदु आहियूं।“

हुन अग॒ते चयो तह मां सिंध रहिंदे अहमेदाबाद आयो हो। विजा टिन महिनिन लाई हो पर बैदि में वरि टटिन महिनि लाई वधायो हो। हिंदुस्तान में सकून आहे अमन आहे। मां मोत कबूल कंदुसि पर मोटी सिंध कोन वरिनिदुसि। असां जो पहिंजा चई को भी नाहिनि। असां हिंदुनि लाई सिंध में रण बा॒री वई आहे।

असां हिंद में जा॒वलि सिंधी जनि नंढे खां माईटनि पारां सिंध में सेकुलिजम जा डि॒घा डि॒घा दावा बु॒धिंदे वडा॒ थिया आहियूं, इहो निहायत ई वाईडो कंदड मंजर आहिनि ऐं वडी॒ गा॒ल्हि इहा त इहो सभ उते पयो थिऐ जिते सिंधीयूंनि (मूसलमान ) जी घणाई आहे !!! श्री मिर्मलदास पिणि मूखे इन गा॒ल्हि जो पधराई कई त असीं लाणकाणे जेडहे शहर में भी जिते वडी॒ तादाद हूंदी हूई हिंदुनि जी पर हिंअर अग॒वा थिअण जो खोफ हमेशाहि रंदो आहे। असीं डा॒ड्ही भी मूसलमानि वाङुरु रखउं जिअं कहिंखे इहो इहो छिड्रु न पवे त असीं वाक्ई हिंदु आहियूं। असीं त सिंधी में खूली रित ऐतजाजत बि कोन करे सघउ मतां मूसलमानि खे इअं न लगे त असीं खेनि खुयार था कयूं इंसाफ जी उमेदि करण त परे जी गा॒ल्हि थी।

इअं चवण लाई त हिंदुस्तान तोडे पाकिस्तन में मंझ हिक ठाह मोजूद आहे जेका बिलकुल हिन मसले लाई ई वजूद में आंदो वई आहे पर न त हिंदुस्तान ही हकूमत पांरां कहि भी अमल डा॒हि धयान डि॒ञो ऐं न ही हिंदुस्तान को सिंधी समाज। अहमेदाबाद जी सरदारनगर तक कहि ते भलो को कुछ भी छोन करे सिंधी वोटन खां सवाई खटि कोन थो सघे, उते पिणि इन मूदे ते खामशी ई आहे। पर-साल हित आलमी सिंधी संमेलनि थियो जहि में डे॒हि परडे॒हि जा सिंधी ग॒डु थिया वडी॒ गा॒ल्हि त आडवाणी तोडे गुजरात जो वडो॒ वजिर ताईं मोजूद हो पर सिंध जे हिंदुनि जे मसलनि जो जिक्र ताई कोन थी सघयो कहिं इन मसले ते जोर ई किन डि॒ञो।

हर लड॒पण जा पहिंजा मसला थिंदा आहिनि । 1954 बैदि थिंदड लड॒पण में नागरिकता हिकु वडो॒ मसलो थी विठो आहे। लडं॒दड हिंदुनि खे 7-10 सालनि ताई बिना नागरिकता रहणो थो पऐ। वरि हर सूबे सुबाई सरकारनि साग॒यो रलईयो किन रहयो आहे। मध्य प्रदेश, राजसथान, छतिसगढ में जिते नागिरकता मिली भी थी वञे पर गुगजात जिते हिंदुस्तान में सिंधीयूंनि सभनि खां वडी॒ आबादी पई वसे उते इहा हिअऱ 30 – 30 सालनि ताईं नागरिकता किन थी मिले ऐं मथोउ वरी सरकारी आफिसरनि जो ड॒चो सो धार।

गुजरात में लडि॒दड हिंदु सरकारी मूलाजिम लाईं ज॒ण लडिं॒दड हिंदुनि ज॒णु पैसे उगारण जो वडो॒ जरियो ड॒ञो आहे। अहमेदाबाद में रहिंदड डा रमेश (नालो फिरयलि) जो चवण आहे मस जेहा 20-25  लडयलि मस जेडहा गड॒निन था जे आफिरस जा फोन अचण शुरू था थी वपनि. हो पुछिन साईं अव्हा कहि मसले ते इहा गड॒जाणी कोठाई, केर केर आया हवा वगिराह वगिराह ऐं जेकरि को कची नस वारो सिंधी निकतो तो आफिसर भूंग (रिशवत) ओगारण में मिंट देर न कंदो। हो थदो तड॒हि थिंदो जड॒हिं रोकड हथ में मिलिनिस।

इन गा॒ल्हि जी पुठिभराई जाम लडं॒दड सिंधी हिंदु कई आहे त गुजरात में सरकारी अफसरि जो वहिंवारु डु॒खाईंदड रहयो आहे। श्री मिर्मलदास जे पुट जो चवण हो तह असां खे सजो॒ सजो॒ डि॒हिं इन आफइसरनि वठि वाहायो वेंदो आहे उहो घर में जाइफां ऐं बारनि ऐं गेरेंटर सुधो। हर नंढि गा॒ल्हयूंनि ते दब॒ पटण, बेअजत करण ज॒ण संदुनि नित मियम हूजे। अजबु जेडही गा॒ल्हि त इहा आहे इहो सभ हिक ऐडहे सुबे में पयो थिऐ जहिं खे हिंदुत्व जी प्रयोगशाला ताई कोठयो पई वेंदो रहयो आहे। जेकरि लडिं॒दर हिंदुनि का आकडा डि॒सजिन तह गुजरात हेकलो सुबो आहे जिते लडे॒ आयलि सिंधी हिंदुनि खे विजा ऐं सरकारी अफसरि जे दबा॒उ सबब सिंध मोठी ताईं वञणो पयो आहे पर इन ते भी सिंधी समाज खामोश। अजबु जेडही गा॒ल्हि त इहा आहे तह आर ऐस ऐस ऐं बी जे पी पिणि इन ते माठ रहण में ई पहिंजी सयाणप ई समझिंदा आहिनि !!.

सिंध तोडे पाकिस्तान मां लडिं॒दडनि सां हिकु ब॒यो मसलो इहो आहे त हिंदुस्जान में हिक लड॒पण मूसलमानि पारां भी पई जेका तमाम सहूलाई सां ऐं बिना रोक ठोक सां पई थिये। छो तह बंगलादेश की सर्हद अगो॒पोई सिल नाहे सो इहा लड॒पण अजु॒ ताईं पई हले। वरि वोट बैंक की सियासत इन मसले खे निबरण ई किन डि॒ञो। पर जड॒हिं कानून जी गा॒ल्हि पई अचे तह बि॒हिनि लड॒पण हिकु करे डि॒ठयूं पयूं पञिनि। हिक पासे गैरकानूनी लड॒पण ऐं सुख त बे॒ पासे कानूनी लड॒पण ऐं आफिसरन जो ड॒चो।

2005 में असाम जे कोमिप्रसतनि जे दबा॒उ में सरकार नागरिकता के कानून में वडो॒ फेरबदल कंदे नागरिकता डे॒अण जा हक जिले मेजिस्ट्रेट खां खसे मर्कजी हूकूमत जे गृह वजिरात खे डि॒ञा, जहि सबब बंगलादेशिन खे सहलाई सां नागरिकता वारो मसलो त कहि हद ताईं निबरी वयो पर सिंध मां लडिं॒दड हिंदुनि जी बे॒डी बु॒डी वईं। नागरिकता मिलण मूशकिल थी पया। सरकारी आफिसर जा धिका खां वधिक दिल्ली जा धक डु॒खया लगिनि।

साल 2011 में दिल्ली हाई कोर्ट के फैसले बैदि हूकूमत जेका नोठिफिकेशन पधरी कई जहिं में  साफ साफ जा॒णाआहे तह हूकूमत पाकिस्तान में  थिंदड जुल्मनि बाबत तहकिक कई आहे ऐं इनहिनि खे सही पातो आहे पर जड॒हिं नागरिकता जी गा॒ल्हि पई अचे हर को माण्हू भले इहो कहिं भी मूल्क मां छो न हूजे कानून साग॒यो ई लागू थिऐ।।। ऐडी॒ वडी॒ ब॒याई पई थिऐ पाकिस्तान मां लडे॒ इंदड हिंदुनि सां पर सिंधी समाज खामोश …सिंधी अगवान भले हो भाजप जा हूजिनि या कांग्रेस जा कड॒हि भी इन मसलेते हाई घोडा करण जी जरूरत कोन समझी।

ऐडही गा॒ल्हि नाहे त सिंधीयूंनि वटि ऐडही का संसथा नाहे जेका नागिरकता लाई जाख़डो न करे सघे। पिछाडीअ जे टिन ड॒हाकनि खां सिमान्त लोक संघटनि सिंधी मां लडे॒ आयलि भील, मेघवार, कोली माली वगि॒राह जातियूंनि लाई जाखडो पई करे पर वरली ई  कहि सिंधी संसथा खेसि पहिंजो समझी साथ डि॒ञो हूजे। इहो सब इन जे वावजूद जे इंन संसथा जे रहबर श्री हिंदु सिंह सोढे खे हर शहर में सिंधी सुञाणिनि पर जड॒हिं इन संसस्था के मदद जी गा॒ल्हि थी अचे तह उमालक सिंधी लोहाणनि खे जातियूं पयूं याद अचिनि। हा पर जेतसाईं पहिंजे नागरिकता मिलण जी गा॒ल्हि आहे तह रिवाजी सिंधी कहिं भी संसथा खे पहिंजो करण में मिंटु देर किन थो करे। छा मस जेडहो कमु निकतुनि जे हो किथे ऐं संसथा सा हूबु ब॒यो किथे।

अहमेदाबाद में जेतरनि भी सिंधीयूंनि सा मां राबतो कयो , जिनहिन सां भी गा॒ल्हि बो॒ल्हि थी इलहिनि मंझसि घणाईं उनहिनि जी हूई जेके मसले खे त समझिनि था पर लडे॒आयलि हिंदु सिंधीयूंनि लाई रसतनि में जाखडो करण लाई असुलि ई तयार नाहे। हूनिनि जो अजु॒ भी मञण आहे तह सिंध मां लड॒यलि हिंदु सिंधीयूंनि ला जोखडो सुठो पर हो भी तड॒हिं जड॒हि ब॒यो करे।

मतलब साफ आहे त अंग्रेजनि जे डि॒हिनि में सिंधी अग॒वान जहिं मौकाप्रसती सबब सिंध जो हिंकु नंढो टूकर बी पहिजो कोन करे सघया सा मोकाप्रसती अजु॒ पहिंजे पूरे सभाब में हिंदु सिंधीयूंनि जे रत में मसाईजी वई जहिखां निजात पाअण ऐतिरो भी सहूलो नाहे जेतिरो समझो पयो वञे।

जेसिताईं उहो मूमकिन थिऐ लडे॒ आयलि हिंदुनि खे रूगो॒ नागिरकता रूगो॒ नागरिकता ताई आस ई रखी था सघीनि ऐं ड॒हाकनि खां ड॒हाका इन सवाल सां जिअण पवंदो त किड॒हिं थिंदासिं पहिंजे देश जा नेठि किड॒हिं…

ڪڏهن ٿينداسين پنهنجي ديش جا !!!




سنڌ توڙي پاڪستان جا هندن هڪ ايڙهي چڪرويو فاهي چڪا آهن جنهن مان نجات پائڻ ايترو به سهولو ناهي جيترو هندستان مان سمجھيو ويندو آهي. هندستان جي ڪنڊ ڪرچ ۾ رهندڙ اسان جي ٽهي جنهن ڪڏهن سنڌ ڪين ڏٺي، سنڌ جي عام هندن جي منجھ وقط ڪين گُزارو، سنڌ ۾ هڪ هندو ٿيئڻ جو احسان ڪين ماڻيو، پنهنجي ئي رت پاران زليل ٿيندو ڪون ڏٺو هي هڪ اڻ ڄاتل آجمودو آهي جنهن جو احساس اسان جي وس کان ٻاهر آهي.


سنڌ ۾ جيتوڻيڪ هندن جي ظلم نيان ناهن ، اهي سڀ ته سدائين ٿيندا رهيا آهن. پر جنهن صورت ۾ پڇاڙيءَ جي 65 سالن کان پنهنو ڀئوائيتو روپ ڏيکارو آهي اهو ان کان اڳ ورلي ئي ڏٺو ويو هو. سنڌ ۾ هندو ڀلي ڪنهن به تبڪعي جو ڇو نه هجي، ڪنهن به ڄمار جو چون نه هجي، سنڌ جي ڪنهن به الائيڪي سان واسطو ڇون نه رکندو هجي هڪ هندو ٿيئڻ جي احسان کان پوري ريت واڪيف رهي ٿو.


اندروني سنڌ ۾ سنڌي هندن سان ڪيڙهو سلوڪ پيو ڪيو وڃي ؟ سنڌ ۾ هندن جي ساماجڪ ٿوڙي سياسسي ڪيڙهو ڪردار رهيو آهي ؟ سنڌ ۾ رواجي هندو ڇو لڌپڻ لاءِ ماندا نظر ايندا آهن ؟ رياستي ايدارن جو ڪيڙهو سلوڪ رهيو آهي ؟ عام سنڌي مسلمانن جو ڪيڙهو سلوڪ رهيو آهي ان مسئلي نسبت ۽ وڏي ڳاله ته هندستان جي حڪومت ڪو ڪيڙهو ڪردار هجڻو کپي پاڪستاني هندن بابت ؟ هي سڀ اهي سوال آهن جنهن جو جواب سنڌ جو هندو تڏهن ٿو ڏئي سگھي جڏهن هو بي ڊپ هجي جيڪو فقط تڏهن ممڪن آهي جڏهن هو سنڌ کان ٻاهر هجي ٿو. سنڌ ۾ هندو ڪيڙهي دهشد ۾ ٿا رهن ان جو اندازو ان ڳاله مان ڪڏي  سگھجي ٿو جي  سوشل ميڊيا جتي گھڻو ڪجه ئي بيڊپ چيو ويندو آهي ، ڪو به هندو پنهنجو وات کولي ڪچڻ لاءِ تيار ناهي !!!


اهو ڏٺو ويو آهي ته عام، طور سان سنڌي لوهاڻا (جن کي سنڌي مسلمان واڻيا ڪوٺن) هندستان ۾ لڏي اچڻ جي باوجود پاڻ تي ٿيل ظلمن بابت خاموش ئي رهندا آهن، سايد کين هندستان ۾ پليس يا سرڪاري ارادن پاران پاڪستاني هئڻ سبب تنگ ٿيئڻ جو ڊپ رهندو آهي، سندن ڊپ به بي سبب ناهي. اڙها ٿوڙا واڪعا ٿيا آهن جڏهن سنڌ لڏيل هندو ان سرڪاري ارادن پاران تنگ ٿيا آهن جن مان نجات تڏهن ٿي ملي جڏهن کين روڪڙن جي زور تي خوش پئي  ڪيو وڃي !!. کير احميآباد ۾ اتفاق سان مونکي هڪ ايڙهو گھر ملو جيڪي پڇاڙي جي ٻن ڏڪاڪن کان شهريت لاءِ ڄار پيا ڪن ۽ وڏي ڳاله ته هو سنڌ ۾ ساڻس ٿيئل ظلمن بابت ڳالهائندي ڪو به حجاب ڪون ڪيو.


پنهنجي بابت شري نرملداس ڳالهائندي چيو “ آئون سنڌ جي لاڙڪاڻي شهر جو آهيان،  (ڳوٽ رتوتلِ) لاڙڪاڻي ۾ منهنجو ڪاروبار هوندو هو. اندروني سنڌ ۾ هندن لاءِ ماهول ع1960 کان فرڻ لڳو . منهنجي حياتي ۾ فيرو اڄ کان 25 سال اڳ تڏهن آيو جڏهن پنهنجي ٻن سالن کي ڏنهن تتي وڏي بيرهمي سان ڪتل ڪيو ويو. ٻئي فوه جواني ۾ هئا. ٻنهن جي امر 20 کان 25 جي اندر جي هئن. هڪ اتي ئي دم ٿوڙيو ۽ ٻئي کي ڪراچي کڻائي وياسين. 21 ڏنهن سانديه موت سان هون لڙائي ڪئي پر نيٺ پُڄي ڪين سگھيون. ڳاله اتي ئي ختم ڪين ٿي. منهن جي سهري کي اغوا ڪيو ويو جنهن لاءِ نسٺ اسان کي ڀوڱ ڏئي آزادي ڪرائڻو پيو. مون کي به اغوا ڪرڻ جي  ڪوشش ڪئي وئي پر آئون ڪنهن ريت ڀڄي نڪتس. اسان هيڪلا ناهيون جن سان اهي ظلم پيا ٿين. سنڌي هندو ۽ خاص ڪري واڻين کي  ان اعوائون جو نشاڻو بڻايو ويندو آهي. اسين گھرن کان ٻاهر نڪرئون ته ان ڳاله جو پورو کيال رکئون ته متان ڪو اسان جي ڪڏ ته ناهي !!! رات جي اونڌاري ۾ گھر کان ٻاهر نڪرڻ جو ته سوال ئي نٿو اچي. اسان جي به اها ڪوشش هوندي هئي ته ويش ڀوشا توڙي لٽن ڪپڙن سان جيترو ٿي سگھي ته اسين مسلمان لڳئون متان ڪنهن کي اهو ڇڊرُ نه پوي ته اسين هندو آهيون .”





جڏهن هندستان لڏي اڇڻ سانڱي پُڇيومانس ته سندس چون هو ته  “مان لڏڻ کان اڳ ٽن مهينن لاءِ هندستان آيو هوس. وري پنهنجو ويزا وڌائي ڇه مهينا رهيوس. هت احميآباد ۾ امن چين آهي ۽ مونکي بيهد وڻيو سو لڏڻ جو ويچار ڪيو. مان 1998 ۾ لڏيس ۽ ٻن سالن ۾ پوري آڪهين لڏپڻ پوري ڪئي . مان هيڪر واگھا بارڊر تي افسر کي به چيو هو اوهان مسلمانن سنڌ ۾ اسان جو رهڻ بيزار ڪري ڇڏيو آهي نه ته ڪير آهي جي پنهنجي سنڌ ماءُ کان ڌار ٿيئڻ چاهندو ؟ پر مان وري  سنڌ موٽي ڪين ويندوس . سنڌ ۾ هندن لاءِ رڻ ٻاري وئي آهي. هندن جو سنڌ ۾ رهڻ ڏکيو آهي”
اسان هندستان ۾ ڄاول سنڌي جن ننڊپڻ کان پنهنجي مائيٽن پارا سنڌ ۾ سيڪولرزم جا وڏا وڏا مثال ٻُڌا شري نرملداس جا بيان يقينن وائيڙو ڪندڙ هئا . پر ان کان به ڏک جي ڳاله اها جي اهو سڀ ان الاڪي ۾ پيو ٿئي جتي جتي سنڌين جي گھڻائي آهي !! شري نرمل داس مونکي چيو ته هڪ وقط هوندو هو جڏهن جام هندو رهندا هئا لاڙڪاڻي پر هينئر ڳڻ جيترا وڃي بچيا آهن. جڏهن هندن تي ظلم ڪندڙن کي ڪو ڊپ ئي ڪون رهندو ته پوءِ ڪنهن کي هتر ٿيئڻ ڳاله ڪٿئون تي پيدا ٿئي!! ؟. سنڌ ۾ اسان ته خُلي ريت ايتجاج به ڪون ڪري سگھئون متان مسلمانن کي ايئن نه لڳي ته اسان کين خيار ٿا ڪيون،!!  انصاف جي اميد ڪرڻ ته تمام پري جي ڳاله آهي.”


ايئن چوڻ لاءِ ته هڪ ٺاه اڳي ئي  هندوستان توڙي پاڪستان منجھ جيئن هڪ ٻئي ملڪن ۾ ان مسئلن ڏانهن ڌيان ڏئي گھجھي پر نه هندنستان حڪومت ان ڏانهن ڌيان ڏنو آهي ۽ نه ئي هندوستان جو سنڌي سماج. احميدآباد جي سرادارنگر يا نروڙا ۾ جتي ڀلي ڪو ڪيترو نه وڏو اڳوان هجي سنڌين جي ساٿ کان سواءِ ڪو به اها تڪ ڪين ٿو کٽي سگھي اتي به سياسي طور سنڌ لڏيل هندو جو مسئلو آيو ئي ڪونه !! پر سال هت عالمي سنڌي سنميلن به ٿيو جتي به هن مسئلي تي ذري به سس پس ڪين ٿي ان جي باوجود جي ان جلسي ۾ آڏواڻي ، جيٽملاني جيڙها اڳوان موجود هئا. !!


لڏپڻ ڪڏهن به سهولي ڪين ٿيندو آهي. نه ته 1947 واري لڏپڻ سهولي هئي ۽ نه ئي 1954 کان پوءِ واري لڏپڻ. جيتوڻيڪ 1971 ۾ هندستان 90000 سنڌ لڏيل هندن کي ناگريڪتا (شهريت)  ڏني پر ان بعد ناگريڪتا هڪ وڏو مسئلو آهي. لڏندڙ هندن کي 7 کان 10 سالن تائين ترسڻو ٿو پوي ناگريڪتا لاءِ. 2005 تائين تڏهن به ناگريڪتا ملنديون هئون پر ان بعد جا کان ناگريڪلتا ڏيئڻ جا حق مرڪجي هڪومت پنهنجي هٿن ۾ کيان آهن عام طور سان 12 12 سالن ٿا لڳن ناگريڪتا ۾. جيتوڻيڪ هر صوبي ۾ ساڳي ڳاله ناهي پر گجرات ۾ ته 20 25 سالن تائين ناگريڪتا ڪون ٿي ملي. مٿئون وري سرڪاري آفسرن جو ڏچو سو ڌار.



گجرات ۾ لڏندڙ هندو هٿئون جي سرڪاري ملازم لاءِ روڪڙ اڳارڻ لاءِ هڪ وڏو زرئو آهي. اها ڳاله لڳ ڀڳ هر هڪ لڏيل سنڌي چئي . ڊاڪٽر  ري موهب “مس جيڙها 20 يا 25 سنڌ لڏيل هندو ڇا گڏ ٿيا آفيسرن جون فونا اچڻ شروع ۽ پوءِ سوالن جي برسات . جيڪر ڪو ڪچچي نسن وارو هجي ته هو تيستائين مٿي تي بيٺا هجن جيستائين سندن کيسا نه ڀريا وڃن !! ”


ان ڳاله جي پُٺڀرائي احميآباد جي جام سنڌين ڪئي ته گجرات جي افسرن جو وهنوار ڏکائندڙ  رهيو آهي. شري نرملداس جي پُٽ جو به چوڻ هو ته اسان کي سڄو سڄو ڏنهن ، اسان جي ٻارن ، ضائيفائون ۽ ايستائين ته اسان جي گيرينٽر کي به سڄو سڄو ڏنهن ويهارو ويندو آهي. هر ننڊي ڳاله تي دٻ پٽڻ، بي عزت ڪرڻ ڄڻ ان افسرن جو نت نييم هجي. عزب جيڙها ڳاله ته اها آهي ته اهو سڀ هڪ ايڙهي صوبي ۾ پيو ٿيندو اچي جنهن کي هندوتو جي پريوگشالا تائين ڪوٺيو ويندو آهي !!! لڏندڙ سنڌين جا جيڪر آڪڙا ڏسجن ته اهو سمجھندي دير ڪون لڳندي ته گجرات هيڪلو صوبو آهي جتي سنڌين 20 کان 30 سالن تائين رهڻ جي باوجود ناگريڪتا ڪون ٿي ملي. اهو ئي پر گجرات هيڪلو صوبو آهي هندستان جو جٿي ڪي لڏي آيل سنڌي پنهنجا ويزا نه وڌڻ سبب سنڌ موٽي تائين ويا آهن.!!!  ايترو ناحق ٿيئڻ جي باوجود احميدآباد جي سنڌي اڳوانن مان هڪ رڙ تائين ڪون نڪتي نه ته هي اهي ئي اڳوان آهن جيي هندوتو لاءِ زمين آسمان هڪ ڪرڻ ۾ منٽ جي دير ڪون ڪن !!


سنڌ توڙي پاڪتان مان لڏندڙ هندن لاءِ اهو مسئلو اهو به آهي ته هڪ ٻئي به لڏپڻ پئي ٿئي هندستان ڏانهن ، بنگلاديش مان بنگالي مسلمانن پاران جيڪا نه رڳو سلهائي سان پئي ٿئي پر بنا روڪ ٺوڪ جي پئي هلي. ڇو ته بنگلاديش جي سرهد اڳوپوءِ سيل ناهي اهي پناهگري تمام گھڻي سهلائيءِ سان هندستان ۾ گري اچن ٿا. وري ووٽ بينڪ جي سياست ان لڏپڻ کي هاثئون همٿايو آهي. سنڌ مان لڏندڙ لاءِ مسئلو اهو آهي ته هڪ پاسي بنگلاديشيئن جي گيرقانوني لڏپڻ ۽ سک (ڇا ڪاڻ ته حڪومت کي خبر ئي ناهي ته ڪير آيو ۽ ڪير ويو)  ۽ ٻئي پاسي هندن جي قانوني لڏپڻ ۽ ناگريڪتا جا مسئلا  ۽ مٿئون وري افسرن جو ڏچو !!


ع2005 ۾ هندستان جي حڪومت صوبي آسام جي قوميپرستن جي دٻاءُ ۾ ناگريڪتا ڏيئڻ جا حق ضلعي جي ڪليڪٽر کان کسي مرڪجي گھر وزير کي ڏنا. ان سان بنگلاديشين کي ته ناگريڪتا ملڻ مشڪل ٿي وئي پر سنڌ لڏي آيلن لاءِ مسيبت بڻجي وئي. هاڻي سنڌين جو فائلون دهلي ۾ ٿيون وڃن. جيڪا ناگريڪتا 7 سالن کان پوٰ پئي ملي هاڻي اها ساڳي ناگريڪتا 20 سالن ۾ به ڪون پئي ملي.


ع2011 ۾ دهلي هائي ڪورٽ جي فيئسلي بعد هندستان جي حڪومت جيڪو پڌرنامو ذاري ڪيو تنهن ۾ صاف صاف لکيل هو ته پاڪستان ۾ رهندڙ هندن سان ظلم پيا ٿين. ان پڌرنامي ۾ ايستائين لکيو ويو هو ته حڪومت ان ڳاله جي تحقيق ڪئي آهي ۽ ان ظلمن جي وارداتن کي صحيح پاتو آهي پر ان جي باوجود جڏهن ناگريڪتا جي ڳاله ٿي اچي پاڪستاني هندو ۽ افريڪا ۾ لڏي ايندڙ ڪنهن به انسان ۾ ڪو به فرڪ ناهي ؟؟ اهو ڪيئن ممڪن ٿي ٿو سگھي ؟ ايڏي وڏي ٻيائي پئي ٿئي پاڪستاني هندن سان پر هندستان جو سنڌي سماج خاموش. سنڌي اڳوان ڀلي هو ڪنهن به پارٽي جو چون نه هجي ايڏي وڏي مسئلي تي آواز اٿارڻ جي ڪڏهن ضرورت ئي ڪون مهسوس ڪئي.

ايڙهي ڳاله ناهي ته سنڌين وٽ ايڙهي ڪا به سنسٿا ٿوڙي تنظيم ناهي جيڪا ان مسئلي تي جاکڙو نه ڪري سگھي. پڇاڙي جي ٽن ڏهاڪن کان جوڌپور جي سيمانت لوڪ سنگھٽن لڏي آئيل ڀيل، ميگھواڙ، ڪولي وغيراه جاتيون لاءِ جاکڙو ڪري پئي. ان سنسٿا جي رهبر شري هندو سنگھ سوڍا کي جام سنڌي سڃاڻن پر جڏهن مدد جي ڳاله اچي ٿي ته امالڪ سنڌي لوهاڻ کي پنهنجي جاتي پئي ساري. پر ها هو پنهنجي نڄي فائدي لاءِ ان سنسٿا کي پنهنجو ڪرڻ ۾ منٽ  دير ڪون ٿو ڪري پر سندن ڪم ڇا نڪتو ..هو هڪ هند ۽ سنسٿا ڪنهن ٻئي هند.


احميدآباد ۾ جيترا به لڏي آيل هندو سنڌي لوهاڻڻ جا اڳوان گڏيا تن مان گھڻائي انهن جي هئي جيڪي چاهن ته اٿا ته پاڪستاني هندون جي مسئلي تي لڙائي ٿئي، جدوجهد ڪجي پر ان لاءِ هو رستن تي اچڻ لاءِ اصل ئي تيار ناهي.  ٻيو ڪو ڪري اسين رڳو ساٿ ڏئون.


مطلب صاف آهي ته انگريزن جي ڏنهن ۾ جيڪا موڪعا پرستي ۽ پيٽ پرستي سنڌي لوهاڻن ۾ هئي سان اڄ به پنهنجي پوري زور تي آهي. پنهن جي حقن لاءِ لڻڻ لاءِ اڄ به سنڌي هندو تيار ناهي. سنڌي اڳوانن جي اها ئي موڪعا پرستي هئي جنهن سبب هندو سنڌ جا 30 سيڪڙو هجڻ جي باوجود سنڌ جو هڪ انچ به پنهنجو ڪون ڪري سگھيا ۽ اڄ در در جو ٺوڪر پيا کائين !!!
جيستان جدوجهد ڪرڻ جي چاه سنڌين ۾ پيدا ٿئي تيستائين لڏي آيل سننڌين لاءِ هندستان جي ناگريڪتا هڪ سهڻي سپني کان سواءِ ڪجه به ناهي. ايڙهي حالت ۾ لڏي آيل سنڌين لاءِ هي سوال ايندڙ ڏنهن ۾ به هڪ سوال ئي ٿي رهنيو ته “ڪڏهن ٿينداسين پنهنجي ملڪ جا ، آخر ڪڏهن ؟؟؟

सिंध जा लूड्क उघी सघिंदासी……!!??

सिंध में जेकरि कहिं सिंधीअ खे आर्तवार डि॒हिं कहिं लेख जो इंतजार हूंदो आहे त उहो आहे श्री असद चांडिये जे अवाणी आवाज में शाई थिंदड लेख को। असद चांडियो उन मजलूमनि जो आवाज आहे जहिं जो सडु॒ बुधी बि सिंध अणबु॒धो कंदो आहे। पेश आहे संदुसि लिखयलि हिक बेहतरिन लेख। हे लेख अर्बी सिंधी मां देवनागरी सिंधी में उलथो कयलि आहे। उमेदि तह पडिहंदडनि के वणिंदो।

asad-chandio

सिंध जा लूड्क उघी सघिंदासी……!!??

लेखक असद चांडियो

साल 2006 में नयाणी के पैदाईश खां अगु॒, मां केतिरा ईं डि॒हिं सोचिंदो रहिंदो होसि त पहिंजे पहिरें बा॒र खे ऐडहो केडहो नाले डि॒जे जो, प्यार जे इजार में कहि भी किसम जी का कसर रहजी नह वञे। ऐं पोइ वरी वरी सोचण बैदि भी जहन में हिक हंद ते ज॒मे बेही रहयो ऐं इअं ई 22 अगस्त 2006 ते पहिंजी बा॒रङी जो नालो पवजी वयो “सिंधु” । नयाणी खें “सिंध” जो नाले जे॒अण खां वधीक, मूखे प्यार जो ब॒यो को इझहार सुझयो ई नह !! जनि भी मिठन माईटन खे खबर पई तह पहिरें धक में “सिंध” खे “सिंधु” ई समझो, पर पोई मां खेनि समझाअण शुरु कयो :  “त सिंधु , सिंध जो हिक दरयाउ आहे। हिअ सिंध आहे, पूरी सिंध। रणण, पठनि, पहाडनि बयाबानन, रेघिस्तानि,सायनि, माथिरनि, शहरनि, समूडनि ऐं बेट समेत मखमल सिंध”। बे॒ डिं॒हिं “अवामी आवाज “ पहूचण ते जड॒हनि दोस्तनि , साथीयूंनि खे बुधायूंम त : “मूहिंजे घर सिंध आई आहे” तड॒हि समूरन इंतहाई खूशीअ जो इजहार कयो सवाई हिक दोस्त लाला हूसेन पठाण जे, जहि हिकु लम्हो खामोश रहण खां पोई चयो :  “पहिंजी बा॒रडी ते सिंध नालो न रखें हा, सिंध त डु॒ख ई डु॒ख आहे”.

19 जनवरी 2013 में खपरे शहर मां  पहिंजे ससु मुडुसि ऐं सहूरे समेत वाटि वेंदे ऐलाईके जे बाअलसर मरी खांदान हथउ अगवा कयलि धणी भील जहिंखे पोई कुवांरी छोकरी ऐं पसंद जो परणो कंदड “प्रेमिका” करे इअं जाहिर कयो वयो जो, खेसि जज आडो॒ पेश करण दौरां संदुसि वकिल कांजी मल खे अदालत पहूचण जी हिमथ कान थी !!! ऐं पोई धनीअ जी माउ समझू भिल अदालति बा॒हिरां इअं चवदे भी रही ऐं रोईंदे भी रही  “मूं सां इंसाफ कंदो तह निरी छत वारो,  जमिन खुदा असां खे इंसाफ नथा डे॒ई सघे। असां गरिब आहियों, कोर्ट ऐं कानुन असां लाई नाहिनि। मसलनि 15 डिं॒हिं ऐतजाज कयो, पर इंसाफ मिली न सघयो”।

मूंहिजे नई दिल्ली वेठल दोस्त इअं ई पइ रोयो जो, हो पहिंजो रोअण जाहिर करण चाहे भी नथो। पहिंजो डुख असा सा सुलण भी चाहे थो, पर खेसि पहिंजी पीडा जे बदनामीअ जो दाग॒ बणजी वञण जी त पक आहे पर इनसाफ थी सघण जो को भी असिरो नह !! जहिं करे हो नह चाहिंदे भी चवे थो:

“असद, तुहां सा हिक दिल जी गा॒ल्हि वढण चाहया थो । मां 11 जूलाई 2012 जो पहिंजे सिंध माता खे छडे॒ हमेशा लाई भारत हल्यो आयूसि, आजु मूखे दिल धोडि॒दड खबर मिली आहे तह अजु॒ मूहिजे 14 सालनि जी सोट  जी धीअ खे अगवा करे “पाक” कयो वयो आहे। 14 सालनि जी मासूम बारडीअ खे 15 डिं॒हिनि खां पोई, घोटकीअ जे बालसर वट जाहिर कयो वयो आहे। मूंहिंजा लूडक नह पया बिहिनि, पर इहे सिंध का लडक आहिनि । आलाई कड॒हि इन लाईक थिंदासीं जो सिंध जा लूडक उघी सघींदासिं ……!!?

पंजनि सालनि जी उमर में हिकु ऐडहे ऐजाय जो शिकार थियलि मासूम वेजंती , जहि जो हर को तसवीर करण खा भी कासिर आहे, जूं लियारी जर्नल असपताल में डि॒ठल उदास अखयूं ऐं संदुसि डा॒डी संगिता जो आलयूं अखयूं सां पुछल सवाल :

“असां खे इंसाफ नाहे मिलणो तह इजाजत डि॒यो तह असीं पहिंजे मूल्क हलया वञूं ?”  पहिंजे देश में वेसाउ घातीअ जो निशाणो बणयलि हिक मजलूम के जुबान ते आयलि जिउ झरिंदड लफज असां खे का गा॒ल्हि समझाऐ सघिंनि था…मजलूमनि जे दर्द को अहसास डे॒आरे शघिनि था..!!

16 महिना अगु॒ चक शहर में, काजी गूलाम मूहमद भयई दिवान दुकानदार खे उधड घुरण जी इअं सजा डे॒आरी जो , संदुनु नोजवाननि ते कूडो भता मडही, जहि डिं॒हि कुर्बानीअ जे ईद जी खुशी पई मल्हाईजे वई, इन शाम को कलिनिक ते वेठलि चईनि दोस्तनि डाकटर अजित कुमार, नरेश कुमार, अशोक कुमार ऐं डा सत्यपाल से इअं पई गोलयूं वसायूं वयूं जो फक्त डा. सत्यपाल ई सख्त जखमी थिअण जे बावजूद भी पहिंजी जान बचाऐ सघयो। नंढे शहर में हिक ई वक्त टे अर्थयूं उथयूं पर इलाके का मजहबी जनूनि इन गा॒ल्हि ते भी चिड्ही पया तह- टिन इंसानन जे कतल को केस छो दाखिल करायो वयो !!? जे कानून के किताबनि जो पेट भरण लाई  को काग॒र कारो करणो ई हो त पोई , पूलिस के इहा मजाल किअ थी त, मूख्य डो॒हाडी काजी गुलाम जे गिर्फतारी ताई छापो हयों वञे !! ऐं पोई हिक मजहबी कारूकनन खे थाणे जो घेरो कंदे डि॒ठो वयो। नतिजे में कुर्बानी जी ईद डि॒हिं कुर्बान कयलि टिन हिंदु खानदान जे भातीयूंनि सोग॒ को तडो॒ त विछायो, पर इन ते वेठे, अखयूंनि में पहिंजे गम जी आलण आणण खां भी पाण खे रोके रखो – किथे मूसलमान कावडजी न पवनि …!!  जड॒हिं संदुनि अखयूंनि जा बंद सफा टूटण थी लगा॒, इन वक्त को बहानो करे, पहिंजे घरनि में दाखिल थी, हयाउ हलको करे मोठी थी आया..!! ऐडहे सानहे (वाक्ये) खां पोई आयलि आर्तवार ते अवामी आवाज संडे मेगजीन में समूरनि कातिलनि जा नाला, संदुनि सर्परत जमायतुनि जा इशारा, डो॒हारियुनि जे लिकण लाई इसतमाल थियलि गो॒ठ जो नालो ऐं इलाईके जे बाअलसर तर्फां ऐडही गंदी शाजिस में सामिल थिअल जो साफ इजहार मोजोद हो। पर कहिं नह बुधो, कहि नह समझो, कहि भी कजहि करण नह चाहियो – सवाई कातिलनि जे जिन जो हिकु वडो॒ चिताउ मूं ताई अची पहूतो : “माफी वठ, तर्देद कर नह तह मूंहि डे॒अण लाई त्यार थी वञ”  अजु इन सानहे (वाक्ये) खे डेढ साल थी रहयो आहे, इन अर्से में न तह मां  का भी माफी न वरती , न ई का तर्देद कई आहे, पर इलाके जे वाअलसर खांदान सिंध जे टिन शहिदनि जे खुन में शामिल हूअण जो पाण ई इअं ई सबूद डि॒ञो जो समूरा खून राज॒वणियनि में लूडही वया !! मजलूम खांदान शहर ई छडे॒ हल्या वया !!! कातिलअ आजाद थी वया…!!! ऐं सानहे जे डि॒हिं थाणे जो घेराउ कंदड जमाअतयूं, महिनो अगु॒ आजाद थिअण ते छहनि मां चार जवाबदारनि अबेदअल्लाह भयइ, आबदालरओफ भयई,  अबेदअल्लाह भयई ऐं मोलवी अहसानु आल्ला जो शिकार्पूर में जेल बा॒हरां नह रूगो॒ शानदार अस्तकबाल (आझा) कयो वयो पर पोई खेनि हिक वडे॒ जलूस जे शकल में चक शहर पहूचण बैदि खेनि –टे काफिर—मारण ते “गाजीअ” जे लिकाब सा नवाजो वयो। पर सिंधी समाज वरी भी खामोश …!!!  सिंधीयत जे कातिलनि जी जमायत खे ई सिंध जे सभ खां वडी॒ “कोमी इतहाद” में वेहारे ।।सिंध बचाअण।। जी जदोजिहद जारी रखण जी दावेदारीअ में मसरूफ (मूझयलि) !!!

मां उन डिं॒हिं ताई नह कड॒हि घोटकी जिले जे कहि शहर में वयो होसि नह इन सजे॒ जिले में मूहिंजी कहिं भी हिंदु या मूसलिम सिंधी सां का “जरे जी वाट” ई हूई जे रिंकल की रड मूंहिंजो धयान छिकायो। मूं के लगो॒ : जो मां इन जूलम जे खिलाफ विडही सघां ऐं पहिंजे समाज खे भी जूलम खिलाफ विहण में शामिल करे वञा तह, शायदि 1947 में पहिंजे वड॒नि जे गलतियूंनि करे लखनि सिंधीयूंनि सां पहिंजनि तोडे परायनि जे जूलम जो को नंढो पलांद मूमकिनि बणजी वञे”। ऐं पोई तारिख जी हिक पलांद जी खवाईश , हिक ऐडहे वेडह जी शुरुआत साबित थे जहिं में कडहि मूं खां मिल्यलि “टू डे॒” गाडि॒ जो पई पुछयो वयो त , कहिं मूहिजे हवाले वडे॒ बंगले जी गो॒ल्हा पई कई !! पर मां हर बि गा॒ल्हयूं खे विसारे सिंध जी मजलूम अमड सुलक्षणी जूं ऐडहयूं अखयूं यादि रखयूं, जेके 24 फर्वरी 2012 ते अग॒वा थिअल पहिंजे पयारी नयाणी रिंकल कुमारी जे मिलण या नह मिली सघण जी हिक ई वक्त मिलिंदडन आसिरन ऐं खोफन करे कड॒हि उमिदि मा ब॒रिंदे बी डि॒ठयूं त, तूफान जे वर चड्हयलि डि॒ऐ जियां विसामिंदड भी!!! मां हिन वक्त ऐडहो अहसास कंदे ड॒की वञा थो, हिकडी मजलूम माउ जूं अखयूं , 18 ऐपरिल 2012 ते मूल्क जे अलयाई तरिन अदालत जी “अनेखे इंसाफ” बैदि पहिंजे जिगर जे टूकर खे किथे किथे ऐं किअं किअं डि॒सण जूं कोशिश कंदियूं हूंदयूं ..!? ऐं ऐडहयू हर कोशिश ऐं ऐडही हर कोशिश, हर खोशिश नामाक थी व़ञण ते पाण खे किअ परचाईदयूं हूदिंयूं ..?? संदुसि अखयूं केडहे वक्त सिंध जो सुकी ठोठ थी वयलि सिंधु दरयाउ बणजी वेंदयूं हूंदयूं ऐं केडहे वक्त गो॒डहनि जूं छोलयूं  हणिंदड महरान…!!! कहिं खें खबर.!!. कहिं खे अहसास..!!..कहिं खे जरूरत बि केडही ऐडहो अहसास करण जी ..! ?

इंतहाई थकल जहनि सां मां अजु॒ ई सोचयो पई तह शायदि मां केतरनि ई हफतनि खां आराम नाहयां करे सघयो । शाम खां देर रात ताईं आफिस ऐं पोई सुबुहि खां वठी डुक डुकां कड॒हि कहिं खे काअल करण जी कोशिश त, कडहिं कहिं खे समझाऐ सघण जा जतन !!! जहन बेचैनि, जस्म बेचैनि, सोच बेचेनि, पर झालत ऐं जनुन हथउ शिकस्त कबूल न करण जो अजमु, कजहि करे डे॒खारण जो अजम, चुप करे न वेहण जो अजम।

अजु॒ शाम ई, लंडनि खां पहिंजे देश घुमण आयलि निरंजन कुमार अवामी आवाज अचण वक्त चई रहयो हो त : “जड॒हि कमूनिस्ट पार्टी का कारकन हूंदाहवासिं त मथो फिरयलि हूंदो हो। जिंदगी ऐं मोत जी पर्वाह न हूंदी हईं पर छा हाणे पहिंजे मसस्द लाईं पहिजें जान की पर्वाह नह कंदड सिंध जा ड॒ह माण्हूं भी मोजोद आहिन। जे आहिनि त इहे बि॒यनि खे पाण डा॒हि छिके पठण की कौत जरूर पैदा करे वठींदा। मां त सिंध में फक्त हिक ई तबधीली महसूस कई आहे, सा आहे माण्हून में हब॒च जो इंतहाई हद ताई चोट चड्ही वञण,  इन करे जे कहिंमें को जजबो मोजूद आहे , त उन खे ऐडहे जजबे खे कौत बणाअण जो कमु पाण ई करे डे॒खारणो पवंदो “

“कोऐटा वाक्ये” जे रदेअमल में शहर जे समूरे अहम रसतनि ते डि॒हूं रात लगल धर्नो करे, रवाजी रसतनि खे छडण में मजबूर थी बाईक ते केतरनि ई अणडि॒ठलि घटियूंनि मां अचण बैदि, रात देर सां घर पहूचण ते, अव्हां लाई कजह लिखण लाई अञा वधीक जागण जी जरूरत करे, काफीअ जो कोप ठाहण बैदि, आंङरियूंनि ते पेन पकडे, लिखण जे कोशिश दवारां जहनि में वरि वरि इहो ई सवाल गर्दिश पयो करे “जिते मूं खे हिन वक्त सिंध जो नकशो चिटण जी जिमेवारी अदा करणी आहे त मां सिंधु खे केडही शकल में बयान कंदुसि ?  बिन महिननि जे बा॒र पेठ में हूअण जे बावजूद ऐं ऐडहे अगवा जो फर्यादी बी संदुसि सहूरो हूअण जे बावजूद, पसंद जो परणो कंदड कूंवारी छोकरी जाणायलि धणी भील जेडहो ?? समूरो जमिनि खुदाउनि खां आसिरो पले, निरि छत वारे मां इंसाफ जी आस लगा॒ईंदड धनीअ की अमड समझूअ जेडहो ? या वरि पहिजे इन नई दिल्लीअ वारे दोस्तअ जो, जेको पहिंजा गम विसारे इंतजार पयो करे तह  असां कड॒हि इन लायक थिंदासिं तह पहिंजे सिंध जा गो॒डहा उघी सघिंदासिं !! काश असां चक जे शहिदनि जे वारिसनि जे जहनि ऐं जिस्म जियां ई डि॒ठल डुख, खे भी वक्त सर डि॒ठो हूजे हा त, इन वाक्ये जे कजहि महिनि बैदि ई माथिले में हिकु वधीक वाक्यो थिअण खां सिंध बचाऐ पई सघे। हिक अमड सुलक्षणी खां पहिंजे जिगर जो टूकरो खसजण खे रोके पई सघयासिं !! रिंकल खे भी सुपरिम कोर्ट में ऐडहयूं रडयूं करण जी जरुरत कोन पेश अचे हां तह चौधरी- अव्हां सभ मूसलमानों मिल्यलि आहयो !!!, मूखे इंसाफ नाहे मिलणो !! किअं चयजे त हिन वक्त बी बे वाही फकत रिंकल आहे हिंन मूल्क जो इंसाफ न , इंसानियत न.. सिंध न सिंधीयत न रिंकल जे अगवा थिअण के हिक साल मखमत थिअण जे बावजूद, पहिंजी धीअ जो चहरो भी नह डि॒सी सघींदड अमड सुलक्षणी जे अख्यूंनि में डि॒सी सघजण जी हिमथ त मूं में भी नह आहे पर पोई भी जे मां सिंध जो नकशो चेटो तह इहो जरूर चक जो मजलूम सिंधी, माथिले की मजलूम माऊ, ऐं संदुसि अगवा थियलि गुलाम धीअ रिंकल, पंजनि सालनि जी मजलूम बा॒रडी वेंजंती या वरि समझो भील खा मूख्तलिफ न हूंदो। सिंध अमड जी ऐडही शकल खे डि॒सी, मा पाण खां इहे सवाल करण खां रही नथा सघा तह – छा मां सिंध जो ऐडहो ही मूसलमान सिंधी आहियां, जनि खे हिक जेडहो ई जलमु या जालिम जो बचाउ कंदड करार डेई। रिंकल रडयूं करे रही आहे त- अव्हा मूसलमान सभ मिल्यल आहियों ..”या”  मा सिंध जो ऐडहो हिकु सिंधी आहियां जेको पहिंजी धर्ती माउ ऐं इन के कहिं भी नाले में सडे॒ वेंदड औलाद सां ग॒ड॒ वेठल या बिही सघिंदड आहे !!?

मां लाला हुसेन जे उन गा॒ल्हि सां हिक राय आहियां त सिंध मसलब डु॒ख ई डु॒ख , पर छा सिंध जे फक्त डु॒खु हूअण करे, असां सिंध जो जिक्र करण, नालो खरण, ऐं नाले रखण ई छडे॒डिंदासिं ?? या सिंध जे सुरन ऐं दर्दन में हूअण जो अहसास खे पाण लाई चैलेंज समझींदे हिक ऐडहे सिंध अड॒ण जी शुरूआत कंदासिं जहिं जो नालो डु॒खु न हूजे जहिं जो तसविर धणी भील बणजी जे जहन खे डं॒भ न डे॒, जहिं जो अहसास असां खां फक्त इंसाफ आसमान ते ई मिलि सघण जी डा॒हि कडे॒। ऐडहे सिंध जहिं में का भी वेंजती, बा॒हर बो॒लयूं कडी॒ ठपिंदे कूडिं॒दे कहि भी तरफ खां कहि भी पासे वेंदे ऐडही आजाब जो शिकार थिअण खां बची सघे!! जहि खे नह हूअ समझी सघे नह ई बयान करे सघे!! असां खे सिंध जी ऐडही शकल किअ थी कबूल थी सघे। जेका रिंकल जियां मझलूमत ऐं  नाईंसाफी जी अलामत बणजी वञे। नह हरगिज न। असां खे पहिंजी अमडनि सूलक्षणयूं जो ऐडहयूं  ब॒हकिंदड अखयूं घर्जिन जेके पहिंजे जिगर जे ठूकरनि खे पहिंजे आडो॒ डि॒सी, खूश डि॒सी गौरव सा भरजी वञिनि पर गो॒डहनि सा न। असां सिंध जो ऐडहो जी ऐडही तसविर किअं था कबूल करे सघयूं । जहि सिंध में पहिंजे बा॒रडीअ ते नालो रखण सा ई समझायो वञे  “ इअं न कर पहिजी बारडी जो नसिबु खराब न कर!!! खेसि डु॒ख जो अहञाण न ब॒णाई!!  छो तह सिंध मतलब “डू॒ख ई डु॒ख” !!!

मूं खे सिंध जो ऐडहो तसविर ऐं ऐडही शकल कहि भी रित कबूल नाहे। मां ऐडही तसविर खां डि॒जण बजाई विडहण लाई, पहिंजी बा॒रडीअ खे सत साल अगु॒ ई “सिंधु” नालो ड॒ई चको आहियां ऐं नथो चाहयां मसकबिल जो को भी मसवरु,  कहि भी रित,  सिंध जो ऐडहो ई तसविर चटे, जेका मां अजु॒ पहिंजे अख्यूंनि सा डि॒सी रहयो आहियां ! जेका कहि भी हाल में इअं ई चिटण न पर इन के बदलाअण थो चाहियां। जे असां सभिनि गड॒जी सिंध जे “निभागे” वारे तसविर “भाग” में बदलाऐ न डे॒खारो त डु॒ख ई डु॒ख नह फक्त वेजती ऐं रिंकल जो ई नसिब बणायलि नाहे रहणो,  डु॒ख ई डु॒ख “मूहिंजे सिंध” मूक्दर में ई नाहिनि अचणा !!! डु॒ख अव्हां जेडहनि सिंधीयूंनि जो बी विछो किन छडिं॒दा !!!….छडि॒यूंनि भी किअं ? जड॒हिं सिंध धर्ती डु॒ख जो महफूम बणयलि हूजे!!  पाण ई डु॒ख बणयलि हूजे..!! सदियूंनि जो डु॒ख…!!.